.god.voor.dommen

Het heeft iets schandaligs, maar tegelijkertijd ontkom je er niet aan: Met de voltrekking van de zoveelste natuurramp – dit keer in Haïti – is het debat weer opgelaaid. Aan de ene kant de theïsten die redenen voor het onheil zoeken in de aanwezigheid van de duivel of simpelweg niet kunnen verklaren waarom hun rechtvaardige en liefhebbende god dit soort gebeurtenissen toestaat. Aan de andere kant atheïsten die ogenschijnlijk de schouders ophalen aangaande de oorzaken van dergelijk leed.

Het kwaad staat weer ter discussie. Maar, wat is dat kwaad nu eigenlijk? Is al het kwaad op de wereld het resultaat van menselijke inmenging? Nee, zo toont de aardbeving in Haïti aan. Ja, zou menig gelovige zeggen, door de zondeval is het kwaad in ons leven gekomen. We hebben het aan onszelf te danken.

Maar los van het feit dat er geen zondeval geweest is, is dit natuurlijk een bijzonder slecht argument voor een rechtvaardige en goede god. Als al het kwaad in de wereld namelijk echt het resultaat was geweest van het vergrijp van Adam en Eva, dan getuigt het niet van een rechtvaardige god om ons daar nu in de vorm van aardbevingen en vloedgolven voor te straffen. Zelfs de mens weet dat een straf in verhouding moet staan tot de misdaad en dat je niet het nageslacht van de misdadiger ook nog moet willen straffen. Daar is immers niets rechtvaardigs aan.

Maar, zo werpt de gelovige tegen, er is ook nog een andere reden voor het bestaan van kwaad: Vrijheid. Als er alleen goed zou zijn, dan zou er geen keuze zijn voor de mens. Om werkelijk vrij te zijn, moet er goed en kwaad zijn. Maar ook hier vergaloppeerd de gelovige zich, terwijl een belangrijk onderscheid aan het licht gebracht wordt. Aardbevingen zijn niet het directe resultaat van menselijk handelen en ook zonder aardbevingen zouden we nog steeds vrij zijn om te doen en laten wat we goed dunken.

Er is een belangrijk onderscheid te maken in verschillende kwaden, zo moeten we vaststellen. Er is het kwaad dat het directe resultaat is van de keuze van mensen en er is het kwaad dat inherent is aan het universum waarin wij leven. Aardbevingen, meteorietinslagen en vloedgolven behoren tot de tweede categorie. Diefstal, moord en allerhande andere negatieve dingen behoren tot de eerste.

Het kwaad uit de tweede categorie is eigenlijk geen kwaad. Het is een direct gevolg van het feit dat onze leefomstandigheden zijn zoals ze zijn. We leven op een afkoelende planeet met een vloeibare kern waarop onze continenten drijven. Daar waar deze continenten elkaar raken of anderszins wrijving ontstaat tussen aardplaten, ontstaan trillingen. Trillingen zorgen voor aardbevingen. Des te heviger de trilling, des te meer van onze gebouwen in zullen storten, met een onvermijdelijk aantal slachtoffers tot gevolg omdat we het tijdstip van de aardbeving simpelweg niet kunnen voorspellen.

Een aardbeving is vreselijk omdat er mensen bloot gesteld worden aan alle soorten pijn die wij kunnen bedenken. Men verliest een huis, persoonlijke spullen, raakt gewond of sterft zelfs op een vreselijke manier. Als men het overleeft, dan nog blijft men achter in een door god verlaten land waar niemand werkelijk in staat is elkaar direct te helpen. Er is geen infrastructuur meer en geen ziekenhuizen. Ik hoef ‘het kwaad’ dat wij zien niet verder te illustreren.

Maar de vaststelling dat de gevolgen van een dergelijk natuurlijk fenomeen ‘kwaadaardig zijn’, is niet meer dan dat. Een kwalificatie van de gevolgen, bezien vanuit ons menselijk perspectief. De realiteit leert ons dat er geen kwade opzet in het spel kan zijn geweest. Tenzij je meent een god te moeten poneren die almachtig genoeg was om dit ‘kwaad’ voor eens en voor altijd te voorkomen, maar weigert in te grijpen. Om welke reden dan ook.

Atheïsten poneren die god niet en kunnen daarom kort zijn: Een aardbeving behoort niet tot ‘het kwaad’ zoals misdaden tot ‘het kwaad’ behoren. Voor kwaad is opzet of een op intelligentie gebaseerde keuze nodig en die was er niet in Haïti of op welke plek dan ook die ooit tot het epicentrum van een aardbeving behoorde. Het lijden van de slachtoffers spreekt ons natuurlijk net zozeer aan als ieder ander mens, ongeacht geloof. Om de simpele reden dat het tegen onze menselijke natuur ingaat om te kunnen toekijken wanneer onze soort lijdt. Spiegelneuronen houden onze soort nu eenmaal in hun greep.

Hiermee is het probleem van het kwaad natuurlijk geenszins opgelost. Ook niet vanuit atheïstisch perspectief. Nog altijd blijven we zitten met de eerste categorie: Het kwaad dat het directe resultaat is van het handelen van mensen en zelfs deel kan uitmaken van hun motivaties. Deze noot is aanzienlijk harder te kraken, doch niet onkraakbaar. Maar dat doen we volgende keer.

Tags: Haïti, Het probleem van het kwaad, moraal, Natuurrampen