Dat ons ongeloof echter niet alleen buiten de norm valt maar ook een psychiatrische afwijking is, lijkt mij een claim waar wetenschappelijk bewijs voor gevraagd mag worden. Zeker wanneer deze uitspraken gedaan worden door een emeritus hoogleraar psychiatrie. Dit bewijs valt ongetwijfeld te lezen in het interview dat Herman van Praag in het ‘opinieblad voor geloof en samenleving’ VolZin gegeven heeft.

Helaas is het online echter niet in zijn geheel voor handen – om maar niet te zeggen; geheel niet. En daarom moeten we het (zoals gebruikelijk) maar doen met een aantal ‘oneliners’ uit verschillende bronnen. Waarvan hier de eerste.

Ik heb atheisme vergeleken met ongevoeligheid voor esthetische ervaringen en prikkels. Als iemand zegt ‘Schilderijen zeggen me niets’ of ‘Literatuur en muziek doen me weinig’, dan ontbreekt daar iets dat het leven rijker en interessanter maakt. Datzelfde vind ik van religieuze onontvankelijkheid. Als iemand niets met religie heeft, dan ontbreekt er een dimensie. De meeste mensen zijn wel ontvankelijk. En ik vind het dan ook een tekort, een deficiëntie.

Als je niet open staat voor het aannemen van zaken die volslagen onbewijsbaar zijn, zo claimt deze als intellectueel afgeschilderde minkukel, dan mag men als ‘wetenschapper’ rustig concluderen dat er iets met je mis is. Net als wanneer je geen waardering kunt opbrengen voor schilderkunst of literatuur en muziek. Dat een schilderij, een boek of een partituur daadwerkelijk bestaat, lijkt Van Praag niet te deren. Net zo min als allen door ieder waarneembaar zijn, mits u natuurlijk niets aan oren en ogen mankeert.

Want hier, dat snapt een kleuter nog, gaat zijn vergelijking natuurlijk direct de spreekwoordelijke mist in. Muziek bestaat, kleuren bestaan en taal bestaat. Dat een waarnemer er geen emotionele reactie bij voelt is irrelevant voor de vergelijking. Het goddelijke immers, is niet aangetoond te bestaan. Derhalve is het niet alleen niet vreemd dat mensen geen emotionele reactie vertonen op het veronderstelde goddelijke, maar zelfs bijzonder arrogant te claimen dat een gebrek aan deze reactie aan de ongelovige mens zou liggen. Deze vergelijking veronderstelt namelijk het onbetwiste bestaan van het goddelijke, net zoals het schilderij voor ieder zichtbaar is.

Daarnaast valt op te merken dat de emeritus hoogleraar psychiatrie een andere redeneerfout maakt. Hij veronderstelt dat de emotionele ervaring van het religieuze alleen kan plaatsvinden in combinatie met het (h)erkennen van het goddelijke. Deze ‘wetenschapper’ is klaarblijkelijk niet bekend met het enorme gevoel van ontzag dat een atheïst kan ervaren wanneer hij het onmetelijke universum probeert te beschouwen en te begrijpen.

Het lijkt mij, als psychiater van de koude grond, derhalve oneindig aannemelijker dat het lieden als Van Praag zijn die op een moment van diepe bezinning tot de conclusie zullen moeten komen dat er iets grondig met ze mis is. Het gevoel dat het eigen bestaan zo onwaarschijnlijk is dat men er bijkans gek van kan worden wanneer men het probeert te beredeneren mag men omschrijven als een religieuze ervaring als men dat wil. Maar men moet niet de gebruikelijke religieuze arrogantie tonen door te claimen dat deze religiositeit alleen des gelovigen is en derhalve alleen verklaard kan worden met het poneren van een onbewijsbare en onwaarschijnlijke schepper. Het is niet alleen intellectueel oneerlijk en arrogant, maar ook oerdom.

Tegelijkertijd probeert Van Praag zich, zoals alle gelovigen, te distantiëren van de ‘nut-cases’. Tot dit doel probeert hij orthodox geloof in de positie van ongezond geloof te manoeuvreren en claimt hij dat de profeten uit de bijbel natuurlijk “vreemde figuren zijn geweest”:

Neem de profeten uit de Bijbel, die literair en sociaal een buitengewoon belangrijke boodschap hebben. Dat zijn vreemde figuren geweest. Ze hoorden stemmen, dachten dat God tot ze sprak – ze zouden nu als abnormaal worden beschouwd. Ik noem ze bóvennormaal, omdat ze qua inhoud en vorm iets hebben bijgedragen van onsterfelijke waarde.

Opvallend voor iedere aandachtige lezer is dat deze psychiater de lieden die stemmen hoorden en dachten dat god tegen ze sprak als ‘geestelijk gezonder’ inschat dan die vermaledijde atheïsten. Wij zijn de mensen met een afwijking, zo claimt hij, terwijl de profeten slechts bovennormaal waren.

De vraag is dan ook niet meer of deze man serieus genomen hoeft te worden, of hoezeer. Iedere psychiater die meent dat iemand die de stem van god zegt te horen ‘normaler’ is dan iemand die zegt “ik geloof niet wat jij gelooft omdat je geen flard bewijs hebt”, zou zich onmiddellijk ter grondige mentale inspectie moeten aanbieden aan een kundiger collega in zijn vakgebied.