Laten we even terugkeren naar het begin. Meneer Markus veronderstelt dat er meerdere soorten atheïsten zijn. Natuurlijk is dit waar. Er zijn immers zoveel overtuigingen (en goden) als er mensen zijn. Helaas is de scheidslijn die hij hanteert ietwat knullig gekozen. Zo knullig zelfs dat ik eigenlijk alleen maar de tweede alinea van zijn artikel hoef te citeren om aan te geven hoe armoedig zijn eigen leven wel niet moet zijn. Meneer Markus schrijft over de ‘ontroostbare atheïst’:

Deze atheïst vindt dat het leven een stuk armer en troostelozer is geworden, nu we als seculiere mensen God vaarwel hebben gezegd. Er is niemand meer die ons van ‘boven’ advies geeft in onze keuzes of ons kritisch volgt. Onze totale keuzevrijheid maakt ons niet direct gelukkiger. Het slagen van ons leven is geheel onze eigen verantwoordelijkheid en dat is ook wel een last. Er is geen God meer bij wie je kunt uithuilen of die je weer op weg helpt.

In een poging te omschrijven wat ‘de ontroostbare atheïst’ mee moet maken is dit het beste waar meneer Markus mee komt aanzetten. Een hele simpele, uitgekauwde en kinderlijke: “Als er geen god is, is het leven nutteloos”. Een redenatie die wij in de loop van onze met religie gelardeerde geschiedenis al talloze malen hebben voorbij zien komen – en evenzo vaak hebben weerlegd- maar die meneer Markus presenteert als ‘nieuw’. Zijn kritiek op de Botton, die het in essentie met hem eens is, is dat het geen soelaas zal bieden voor ‘de ontroostbare atheïst’ om religieuze rituelen te kopiëren omdat het nu juist niet draait om de rituelen, maar om datgene waar de rituelen naar verwijzen: God.

En daar sta je dan, als ‘ontroostbare atheïst’. Je zoekt troost in deze nare wereld, maar je gelooft niet dat god bestaat. Dan, zo zegt meneer Markus, heb je eigenlijk maar twee mogelijkheden. Ofwel je wordt een boze atheïst (net als die klier van een Dawkins) of je gaat gewoon geloven.

Het lijkt mij dat de ontroostbare atheïst moet kiezen. Of God bestaat niet en je accepteert, net als de boze atheïst, dat je daarom een bepaalde troost en houvast in het leven mist, die religieuze mensen wel ervaren. Maar als de ontroostbare atheïst daar niet aan wil, dan zit er weinig anders op dan te gaan geloven dat God wel bestaat.

Ja, u leest het goed. Ga gewoon geloven! Natuurlijk is dat niet makkelijk, maar als je dat niet doet moet je natuurlijk niet zeuren over het feit dat je zo’n troosteloos bestaan hebt! En meneer Markus wil dan ook niets horen over moreel besef en ethiek, want dat is alleen voorbehouden aan lieden die wel geloven dat god bestaat:

In karikaturen wordt vaak beweerd dat gelovig gedrag voortkomt uit angst voor straf van God. Maar veel vaker en veel diepgaander worden gelovigen tot ethisch gedrag gemotiveerd doordat ze menen liefde, zorg en trouw van God te ervaren. Het is een levensstijl die gebaseerd is op dankbaarheid. Dat alles valt weg als je God uit het geheel weg haalt.

Honderden tegenargumenten spoken door mijn hoofd. Net als iedere andere atheïst zou ik de beste man willen voorhouden dat troost geen troost is als deze troost niet waar blijkt te zijn. Of wat dacht u van de constatering dat het meneer Markus daar ook helemaal niet om lijkt te gaan? “Wat maakt het uit of god bestaat, ” zo lijkt hij te zeggen. “Als je gelooft, voel je je beter over dit troosteloze leven”. Stuk voor stuk tegenwerpingen waardoor meneer Markus met de staart tussen de benen de arena zou moeten verlaten – alsof de oerdomme verwijzing naar de weddenschap van Pascal al niet genoeg zou zijn om hem te diskwalificeren als geschikte gesprekspartner. Maar er is een ander, belangrijker aspect waar ik op wil wijzen. Een aspect waar meneer Markus, getuige zijn onnozele argumentatie, nog nooit bij stilgestaan heeft of simpelweg niet al te veel woorden aan vuil wil maken:

Het leven is niet troosteloos als er geen god is.

Ik geef toe, het is gedurfd dit te beweren, maar doet u voor de grap even met mij mee. Waarom zou er troost schuilen in het bestaan van een god? Het is één van de vragen die lieden als meneer Markus nooit expliciet uitleggen of beargumenteren, maar die zij altijd weer gebruiken als onbewezen premisse van hun waanzinnige claims. En dat terwijl het een veronderstelling betreft die argumenten nodig heeft. Welke troost biedt god immers? Een leven na de dood? Een afdoende verklaring voor alle ellende op de wereld? Het genoegen te ‘weten’ dat een immorele daad nooit ongestraft zal blijven en dat wie goed doet, goed ontmoet? Is het werkelijk zo dat een mens troost kan ontlenen aan het besef dat deze wereld, met al haar onrecht, gewild is door een schepper? Dat alle nare zaken op onze aarde dus klaarblijkelijk een nut dienen of een goddelijke rechtvaardiging hebben?

Bestaat er wel zoiets als troost wanneer een dierbare veel te jong overlijdt aan kanker? Is er een god die, in een persoonlijk onderhoud na je overlijden, een afdoende verklaring kan bieden voor dergelijk ‘onrecht’? Ieder mens, gelovig of niet, weet dat die god niet bestaan kan. Er is geen enkele reden waarmee god kan rechtvaardigen dat hij niet heeft ingegrepen bij de zoveelste manifestatie van onrecht, pijn en ellende in onze geschiedenis. Miljarden mensen en dieren zijn op vreselijke manieren, en dankzij de aard van ‘de schepping’, aan hun eind gekomen en meneer Markus veronderstelt dat god je een antwoord in je oor kan fluisteren waardoor je zegt: “Ohhhhh, maar nu snap ik waarom U niet heeft ingegrepen.” Erger nog. Hij veronderstelt dat u zult zeggen: “Had ik ook niet gedaan.”

Ik ben geen onmens. Ik heb ook mensen weggebracht. Ik begrijp de aandrang om, overmand door emotie, altijd weer omhoog te kijken en te hopen dat er meer is dan dit korte leven dat zo abrupt geëindigd is door een slopende ziekte. Maar meer dan een aandrang is het niet. De atheïst voelt de verantwoordelijkheid dit te beseffen. Lieden als meneer Markus parasiteren op uw verdriet en gemis en gebruiken het om hun punt te maken door u wijs te maken dat het ieder moment van uw leven een rol speelt of zou moeten spelen. Ze liegen.

Net zoals meneer Markus liegt wanneer hij stelt dat u ofwel een boze atheïst bent, ofwel een ontroostbare. Ik ben beiden en nog veel meer. Ik ben ontroostbaar omdat ik besef dat er geen troost bestaat. Mijn troost daarvoor is dat er geen troost nodig is, maar dat ik simpelweg mijn verwachtingen moet aanpassen aan de realiteit. Het is mijn fout wanneer ik iets verwacht wat deze ‘schepping’ niet kan bieden. Net zoals je een klein kind leert om ‘nee’ te accepteren, voed je jezelf op. Maar niet als het aan meneer Markus ligt: Als het niet bestaat, zo verkondigt hij, dan verzinnen we het gewoon en doen we net alsof iedereen die het niet gelooft gek is.

Ik ben ook een boze atheïst. Boos omdat lieden als meneer Markus ons en onze voorouders eeuwenlang hebben voorgehouden dat er troost zou bestaan en nu het inzicht dat zij eeuwenlang gelogen hebben misbruiken in simplistische schrijfsels in simplistische krantjes. Ik ben boos omdat zij daar eeuwenlang meer dan goed van geleefd hebben en nog immer weigeren om al die door god gewilde ellende op te lossen. Ik ben boos omdat zij ons weloverwogen eerst het probleem aangepraat hebben, en nu in ruil voor het afgeven van onze ziel ons het medicijn willen geven. Ze handelen in de geest van de god die ze vertegenwoordigen. De god die de mens ziek geschapen heeft en hen beveelt beter te worden (vrij naar Hitchens).

Ik zou een stapje verder willen gaan: Het leven is pas echt troosteloos als er wel een god is.

Sam Harris slaat de spijker (weer eens) op de kop. Hoewel we natuurlijk kunnen wachten op het volk dat roept niet in een letterlijke hel te geloven.

Dank voor de link, gduckie!

Tipje van Peter. Dank!

En wie voelt zich nu precies beter na dit geintje? De slachtoffers of de christenen die daar staan?

Luister ook goed naar het begeleidende zeurliedje:

“And friends are friends forever
If the Lord’s the Lord of them
And a friend will not say never
‘Cause the welcome will not end”

Need i say more?

1. Dit essay is geschreven voor het vak ‘Geschiedenis van de Ethiek’ aan de Universiteit Wageningen. Het is beoordeeld met een 9.

Het ontgaat mij waarom Absoluut en Moraal met een hoofdletter geschreven zijn – om over de onjuiste nadruk in het woord christenDom maar niet te zeuren. Klaarblijkelijk vindt de overigens niet-genoemde auteur (onder zo’n stuk zou ik mijn naam ook niet zetten) ze nogal belangrijk. Niet belangrijk genoeg om te beginnen bij het begin. Wat is nu exact een absolute moraal? Is een absolute moraal een moraal die overal en altijd geldig is of spreken we van een absolute moraal wanneer deze onveranderlijk is? Waarschijnlijk, gezien de context van het stuk, moeten we rekening houden met beide opties. God is immers alomtegenwoordig en staat erom bekend maar al te graag het baasje te willen uithangen.

Voordat god echter het ‘essay’ wordt binnengesmokkeld is het eerst zaak, zoals we van creationisten gewend zijn, om de stellingname van ‘de tegenstander’ op bijzonder knullige wijze proberen af te breken. En de beste manier om dat te doen is door een volledig verkeerde weergave van de werkelijkheid te creëren.

Seculiere humanisten hebben zeer ver ontwikkelde meningen over wat goed is en wat kwaad is, en over wat we wel en wat we niet zouden moeten doen. Maar het lijkt erop dat bijna niemand erg ver doordenkt over waar zijn morele standpunten nu eigenlijk op gebaseerd zijn. Als ze dat wel zouden doen, zouden de meesten ontdekken dat hun hele stelsel van standpunten in feite een luchtkasteel is, zonder enig fundament anders dan hun eigen smaak.

Let u alstublieft even op de goed verborgen cirkelredenering. Het ontbreken van een ‘fundament’ is voor de auteur een reden om te spreken van een luchtkasteel. Maar die conclusie gaat natuurlijk alleen op wanneer de premisse dat een fundament aanwezig moet zijn voor het hebben van moraal, waar is! Vooruitlopen op de conclusie van je ‘essay’ in de inleiding is knullig en ik vraag me af of het de auteur dit ook daadwerkelijk zelf opgevallen is. Hij had ook gewoon kunnen stellen dat ‘zonder intelligente wetgever moraal niet bestaat’. Dan was hij eerder klaar geweest en het zou mij veel leeswerk gescheeld hebben.

De auteur probeert zijn redenering toch uiteen te zetten door gebruik te maken van wat ik kleuterschool-redeneren noem. Kleuterschool-redeneren kennen we allemaal en het begint ongeveer op de leeftijd waarop kinderen het voorgenoemde opleidingsniveau frequenteren. Het bestaat uit het herhaaldelijk stellen van de vraag “Waarom?”

‘is iemand in koelen bloede vermoorden slecht?’ Als het antwoord ‘nee’ is, ben je een immorele schurk (en zeker geen humanist). Als het ‘ja’ is, laat hij zichzelf dan vragen ‘waarom?’ Tja, en nu beginnen voor de meeste mensen de problemen al. De meesten van ons is simpelweg geleerd dat moorden (net als liegen en stelen) slecht is, zonder dat hier een onderbouwing voor werd gegeven. Naar een onderbouwing gevraagd, zullen velen het nog niet opgeven. We horen antwoorden als ‘omdat het tegen de wil van het slachtoffer is’ of ‘omdat het gemeen is’ of ‘zou jij het leuk vinden als iemand jou zou vermoorden?’ De volgende vraag is dan natuurlijk ‘en waarom zou de wil van het slachtoffer er toe doen?’ of ‘en wat is er mis met gemeen zijn?’ Het antwoord is over het algemeen zoiets als ‘de rechten van de één eindigen waar de rechten van de ander beginnen’ of ‘mijn geweten vertelt me dat dit slecht is’. Met rasse schreden naderen we de singulariteit van de moraal: het punt waar we geen antwoorden meer kunnen geven op ‘waarom’-vragen. Want dieper dan dit kunnen we niet gaan: niemand weet waarom de rechten van de één zouden moeten eindigen waar die van de ander beginnen en waarom ons geweten maatgevend zou moeten zijn.

Natuurlijk is de kleuterschool-redenatie bij lange na niet altijd slecht. Ze is echter wel slecht wanneer je meent dat het ontbreken van een antwoord het bewijs voor je eigen stellingname is. Een kleuterschool-redenering die berust op het zogenaamde ‘valse dilemma’, dus. Toevalligerwijs niet onbekend in creationistische kringen, waarin het voeden van twijfel over evolutie al genoeg ‘bewijs’ is voor het accepteren van het enige alternatief: “Dan heeft god ons dus geschapen!”

In dit geval uit zich deze denkwijze in het bevragen van de ongetwijfeld fictieve ‘seculiere humanist’ totdat deze “geen antwoord meer kan formuleren op de waarom-vragen”, waarmee voldoende aangetoond is dat binnen de premisse van de noodzaak van een ultieme wetgever er geen sprake kan zijn van een absolute moraal. Het alternatief is derhalve duidelijk. De auteur vergeet alleen dat zijn alternatief, namelijk dat een absolute moraal van god afkomstig is, ook de toets van zijn criterium niet kan doorstaan: De (door mij) onderstreepte zin in het bovenstaande citaat geeft het al aan: Juist absolute moraal die gedicteerd wordt door god is “simpelweg geleerd”.

Ik zou zelfs willen beargumenteren dat in dit voorbeeld alleen zijn absolute moraal deze toets niet doorstaat. De moraal die de ‘seculier humanist’ propageert is bij uitstek een moraal die beredeneerd is en rekening houdt met de genuanceerde omstandigheden van het leven. Zo schrijft zijn god niet “Gij zult niet doden, behalve uit noodweer”, maar “Gij zult niet doden”. Betekent dit dat de auteur een andere mening heeft over zelfverdediging dan onze maatschappij redelijk acht of dat hij van zijn absolute moraal afwijkt? We zullen het niet weten.

Een ander probleem, zo meent de auteur, is het begrip ‘waarde’. Als er geen schepper is, zo gaat het argument, dan heeft niets waarde. Het atheïstische wereldbeeld ontbeert een absolute waarde en dus – komt ie weer – is alles in principe even waardeloos.

Onder een atheïstisch wereldbeeld is er geen reden om aan te nemen dat een mensenleven intrinsieke waarde heeft. Niets in het universum heeft echt waarde. Wat bedoel ik hiermee? Wel, laat ik eerst even uitweiden over wat ik onder ‘waarde’ versta.

Een voorwerp is nooit waardevol uit zichzelf. Een voorwerp is waardevol doordat iemand er waarde aan hecht. Een biljet van 50 euro is waardevol omdat wij het als zodanig beschouwen. Een trouwring heeft geen waarde voor een schildpad, maar wel voor een echtgenoot. Een voorwerp kan nooit waardevol zijn uit zichzelf, maar kan alleen maar waardevol zijn in de ogen van iemand.

Als iemand die nog nooit kennis genomen heeft van een cirkelredenering maakt de auteur wederom dezelfde fout: Waarde wordt allereerst expliciet en zonder argumentatie gedefinieerd als iets dat alleen kan bestaan in aanwezigheid van een ‘iemand’ om vervolgens te concluderen dat er zonder ‘iemand’ geen waarde is. Petje af. Dergelijke sublieme en creatieve argumenten moeten inderdaad beloond worden met een 9. Ondanks het feit dat er geen argument te vinden is waarom die ‘iemand’ nu exact goddelijk zou moeten zijn, maar een kniesoor die daar op let.

Welnu, wie hecht er waarde aan het universum? Als het ontstaan van het universum geen bedoeling had, als er geen Schepper is die het universum gemaakt heeft, is er niemand die het universum als waardevol kan beschouwen. Hetzelfde geldt voor het leven. Als het op naturalistische wijze ontstaan is, en er geen Ontwerper is die er een bedoeling mee heeft gehad, is er niets waardevols aan het leven. Levende wezens zijn niets meer dan het resultaat van toevallige mutaties en natuurlijke selectie. Er is geen doel en geen intrinsieke waarde (behalve de subjectieve waarde de we er zelf aan geven). En als het leven van een medemens geen intrinsieke waarde heeft, wat zou er dan mis zijn met moord?²

Ook het feit dat wens en werkelijkheid hier vermalen worden tot een onverteerbare smurrie van geneuzel is klaarblijkelijk geen indicatie voor de auteur – noch de leraar – geweest om hier nog eens goed over na te denken. Uit het feit dat er geen enkele reden is om aan te nemen dat er een schepper is of dat er een bedoeling is, volgt natuurlijk niet dat alles waardeloos is en dat die goddeloze en a-morele atheïsten maar kunnen doen en laten wat ze willen. Het betekent ook niet dat er geen andere reden is waarom mensen zich aan aangeboren regels zouden houden, maar leg dat maar eens uit aan iemand die natuurlijke selectie wel kent, maar haar kennelijk geen enkele rol toebedeelt als het gaat om het selecteren van eigenschappen van organismen.

Het mag duidelijk zijn dat het juist processen als natuurlijke selectie zijn die ervoor zorgen dat de best aangepaste organismen in staat gesteld worden om voor nageslacht te zorgen. En selectie gaat natuurlijk niet alleen om fenotypische eigenschappen maar ook, wanneer wij spreken van enige omgang of intelligentie, sociale eigenschappen! De auteur noemt de reden bij naam waarom er afspraken moeten zijn willen grote groepen van een soort kunnen overleven, maar is niet in staat zijn eigen argument te wegen op waarde.

Maar alles wordt anders als we ons realiseren dat er wel degelijk een Schepper is, die het universum met een bedoeling gemaakt heeft, en de mens naar zijn beeld heeft geschapen. Als de mens een schepsel is en God waarde aan hem hecht, dan is het leven intrinsiek waardevol. Dan mag je niet meer zomaar iemand van het leven beroven. Dan is er een Wetgever die in staat is goed en kwaad te bepalen en bovendien in staat is mensen te straffen wanneer ze het kwade doen. Dan is er een basis voor moraal. God bepaalt de standaard van wat goed en kwaad is.³

En, wederom gebruik makend van het valse dilemma, rest ons nog maar één conclusie: God is nodig om de voor de auteur onbegrepen oneindige regressie te beëindigen.

Dit is de rode draad in het ‘essay’ en het onbegrip van de schrijver – en zijn leraar die dergelijk gewauwel heeft gewaardeerd met een 9. Zijn serie “waarom-vragen” met betrekking tot zowel het fundament in het morele besef van de mens als het ontbreken van enige doelmatigheid in onze aanwezigheid op deze aardbol, doet hem belanden in een eindeloze lus van onwetendheid. En het is nu juist die eindeloze lus die evolutie verklaart.

Maar we hebben hier te maken met iemand die evolutie niet erkent en derhalve niet op de hoogte is van het feit dat de waarneembare complexiteit verklaard wordt door eenvoud. Het kan dus niet anders dan dat hij dezelfde fout maakt als onze ongeïnformeerde voorouders door complexiteit te beëindigen met onbevraagbare complexiteit.

Zowel in het waarderen van het universum als in het begrijpen van absolute morele waarden maakt hij een eind aan de oneindige ‘waarom-regressie’ door simpelweg “daarom” te antwoorden. En deze “daarom” noemt hij god. En door god te postuleren als onaantastbaar, almachtig en alwetend, ontdoet hij zijn antwoord ogenschijnlijk van alle kwetsbaarheden die ‘seculiere humanisten’ en atheïsten nu juist zo waarderen als de schoonheid van het bestaan.

Het is aan te raden om het ‘essay’ verder te lezen en te zien hoe gekunsteld het antwoord op ‘Euthyphro’s Dilemma’ wel niet is. Een antwoord waarin, ik zeg het u alvast, wederom dezelfde fouten gemaakt worden die, hoe kan het ook anders, gemaskeerd worden met dezelfde oplossing:

Gods geboden zijn niet arbitrair en zonder redenen. Zijn geboden zijn gebaseerd op een overkoepelende moraal, maar die moraal is gegrond in Gods eigen karakter, niet in iets dat boven Hem uitgaat. En omdat God de Schepper van het universum is, is zijn wil binnen dit universum normatief. Dat is binnen deze realiteit een volledig objectieve basis voor moraal.

Mocht u er begrijpelijkerwijs voor kiezen om dit ‘essay’ te laten voor wat het is, dan wil ik u onderstaand citaat niet onthouden. Het is te vinden onder het kopje “de ware ethiek” – je verzint het niet.

Eén heel belangrijk punt moet nog behandeld worden, namelijk een ziekelijke hypocrisie waaraan wij lijden, maar die bijna nooit onder de aandacht wordt gebracht. Wij mensen maken ons namelijk nogal erg druk over de dingen die ons overkomen. We kunnen erg kwaad zijn over de dingen die andere mensen ons aandoen. Maar staan we ooit stil bij wat wij God aandoen door te zondigen? Bedenkt iemand zich ooit dat onze Maker het verschrikkelijk vindt dat wij zijn oorspronkelijke bedoelingen compleet verpesten? Als er iets is waar wij om zouden moeten rouwen, dan is dat in de eerste plaats niet ons lijden, maar ons zondigen. Als er iets is dat ons woedend zou moeten maken, dan is het wel ons eigen voorbijschieten aan het doel van ons bestaan.

Rare jongens, die ‘seculiere humanisten’ en atheïsten. Ze weten eigenlijk niet eens waarom ze menselijk lijden zo erg vinden, zegt de auteur. Maar het lijden van god hoger aanslaan dan het lijden van ontelbare mensen, daar heb je dan weer een onfeilbaar fundament voor nodig. Die van de absolute moraal, weet u nog?

Christopher Hitchens, de luidste advocaat tegen het goddeloos geloof, gaat dood. Tenzij de revolutionaire kankertherapie bij hem aanslaat die hij ondergaat. Die is ontwikkelt door een felle evangelische Christen.

Maar wat volgens Gerard pas echt opmerkelijk is, is dat de geneticus Collins een “diep geloof heeft in de Heer en de schepping”. Dit terwijl ieder die de heer Collins kent, weet dat hij juist een fel tegenstander is van Intelligent Design.

De schrijver van het geruchtmakende “God is niet groot” vertelt aan de Daily Telegraph dat hij als proefkonijn fungeert van een revolutionaire methode van gepersonaliseerde geneesmiddelen, ontwikkeld door Frank Collins, een geneticus die diep gelooft in de Heer en de schepping.

Het is volgens Gerard natuurlijk wel heel bijzonder dat beide heren dikwijls tegenover elkaar stonden bij debatten over god en het godsbestaan. Debatten waar Hitchens zich volgens Gerard op een dusdanige manier opstelde dat een heuse – en onbegrijpelijke – Godwin niet achterwege kan blijven:

De twee zaten vaak samen in openbare debatten, waar Hitchens de menigte vermaakte met zijn schimpscheuten op god en vooral op die domme gelovigen en Collins de ondankbare rol had om enige lebensraum te vragen voor mensen die er anders over denken dat Hitchens.

En dan is het natuurlijk des te grappiger dat Hitchens nu op het wetenschappelijk inzicht van Collins moet vertrouwen om hem te redden. Let u ook even op de kwinkslag aangaande ‘het eeuwig leven’.

En nu kan alleen de therapie van Collins Hitchens nog redden. Als die therapie faalt rest hem de dood. En zeker niet het eeuwig leven. Grappig wel.

Ik zal maar niet uitleggen waar dit hersenspinsel van Gerard de mist in gaat, behalve op te merken dat Gerard les heeft gehad van jezuïeten. Hij kan er zelf dus eigenlijk ook niets aan doen.

Zo accepteer ik bijvoorbeeld zonder morren het feit dat ik niet speciaal geschapen ben door een (liefhebbende) god, maar ontstaan ben door een verzameling natuurlijke processen. Processen die, wegens het ontbreken van intelligentie, mijn aanwezigheid niet kennen en het derhalve geen zier zal interesseren welke religieuze overtuiging ik ben toegedaan. Arjan bedoelt echter iets heel anders, zo blijkt bij het verder lezen. Om de aard van zijn geloof duidelijk te maken, citeert hij een passage uit een preek van Jonathan Edwards. Ik zeg u alvast dat ik het gehele stuk niet citeer om makkelijk te scoren.

Als je onbekeerd bent, ben je veroordeeld tot de hel. Ieder onbekeerd mens hoort in de hel thuis. Jij gaat beslist naar die plaats als je niet gelooft. De toorn van God brandt tegen jou en de put en het vuur is gereed, de vuuroven is gereed om jou te ontvangen, de vlammen gloeien en woeden, de duivelen staan klaar als gulzige hongerige leeuwen die hun prooi zien. Onbekeerde mensen lopen over de put van de hel die een rot deksel heeft. Het overgrote deel van keurige  zondagschristenen die gestorven zijn, is ongetwijfeld naar de hel gegaan.

Nee, echt niet. Het interesseert mij nu even niet dat deze man, en derhalve ook Arjan, de indruk wekt een psychiatrisch patiënt te zijn. Begrijp me niet verkeerd; je moet vooral geloven wat je wilt geloven. Al denk je dat er na je dood een dozijn naargeestige kabouters klaar zal staan die je, als straf voor je zonde op aarde, langzaam op zullen peuzelen. Te beginnen bij het voeteind. Het boeit me niet. Wat mij boeit is de weinig subtiele wijze waarmee niet alleen de ‘onprettige waarheid’ uit de doeken gedaan wordt, maar deze moreel dubieuze status quo tevens gerechtvaardigd wordt.

Leest u het citaat nogmaals en let dan goed op de tweede zin. “Ieder onbekeerd mens hoort in de hel thuis”. Het is dus klaarblijkelijk niet alleen het geval dat ‘zondige’ mensen naar de hel gaan, maar tevens schijnt dit rechtvaardig te zijn. Een aanname die menig gelovige automatisch doet, zonder dat daar verder aandacht aan geschonken wordt. In de hele preek en de rest van het stuk op de site wordt er geen enkele reden gegeven waarom dit rechtvaardig zou zijn.

Neem nu voor het gemak eens aan dat de situatie inderdaad is zoals Arjan, bij monde van de preek van Edwards, beschrijft. Laten we stellen dat er inderdaad een god bestaat die ons onherroepelijk zal straffen na onze dood voor de misstappen die wij begaan tijdens het leven. En laten we tevens aannemen dat een misstap gedefinieerd mag worden als ‘het niet navolgen van de wil van die god’.

We zullen dan moeten erkennen dat we te maken hebben met een almachtige entiteit die een universum – maar tenminste een planeet – heeft bedacht in een ‘tijd’ waarin hij/zij/het de enige vorm van intelligentie was waarop de term ‘bestaan’ in zekere zin op van toepassing was. Daarnaast moeten wij erkennen dat deze entiteit levende en voelende wezens heeft geschapen. Deze levende wezens gaf ‘hij’ een wereld en een zekere vrijheid en intelligentie om te doen wat ze wilden. Deze ‘god’ vond het nodig om deze vrijheid te beperken met regels en vooruitlopend op de eerste overledenen, richtte hij alvast een fysieke plek in, ergens in dat universum, om ze te martelen. Satan had een taakomschrijving en een werkplek. Het wachten was op klanten, zullen we maar zeggen.

Nu, los van het geloof van deze man, hoezeer kunnen we zijn overtuiging, en dat wat zijn god in gang gezet heeft, moreel noemen? Is het niet zo dat iedere gelovige die zich niet verzet tegen deze god net zo immoreel is als de god die hij aanbidt? Is geloof, en daarbij het accepteren van absolute morele waarden daarom niet by default immoreel?

Het bestaan van absolute, door een god gedicteerde, morele waarden die gehandhaafd worden door een vooraf bedachte vorm van straf of beloning na de dood impliceert namelijk automatisch een god die zijn onderdanen geschapen heeft als pionnen op een spelbord. En dan laten we nog buiten beschouwing dat deze god het nodig vond om zijn schepping ook tijdens het leven bloot te stellen aan rampspoed, ellende en ziekte. Allen welke overigens niet door enige vorm van oorzaak en gevolg door zijn schepping zelf over zich af te roepen zijn. Nog los van de vraag waarom god dit gedaan heeft lijkt mij de vraag welke extreme vorm van sadisme – en in het geval van de kruisiging van Jezus ook masochisme – hierop van toepassing is. Dergelijke goden doen mij denken aan de Jigsaw Killer.

Gelovigen die dergelijke goden aanbidden en rechtvaardigen zijn gewillige onderdanen van een wrede dictator – met welke dictator u een vergelijk wilt maken, mag u helemaal zelf weten. Op zijn minst zijn ze dom te noemen wanneer ze niet (willen) inzien dat ze zijn immorele gedrag goedkeuren en accepteren als ‘zijn recht als schepper’. Op zijn ergst zijn ze medeverantwoordelijk voor zijn immorele daden wanneer ze deze niet verwerpen en bevragen, maar uitdragen als ‘onprettige waarheid’.

De optie dat ze zelf een masochistisch genot ontlenen aan dit wrede spel zal ik ‘aardigheidshalve’ maar buiten beschouwing laten.

Na een eerste opmerking van mijn kant dat “ik Jezus niet nodig heb om goed te doen” en dat deze daardoor volslagen overbodig genoemd mag worden in het debat rondom ethiek en moraal, ontvang ik van eerdergenoemde de volgende tweet:

@godvoordommen Je hebt Jezus idd niet nodig om goed te doen, maar mij helpt ”t wel.

Een opmerking die natuurlijk maar één valide conclusie open laat: Wanneer ik het zonder Jezus kan en een ander niet, dan zegt dat meer over de ander dan over de noodzakelijkheid van een of andere god inzake het najagen van ‘goed handelen’. Ik probeer Frank daarop te wijzen door hem het volgende te zeggen:

@frankgbosman Slecht mens dat je er bent!

Hier zijn antwoord:

@godvoordommen uit jouw mond is dat bijna een compliment (ligt over de grond van het rollen om eigen grapje)

Het verloop van de verdere uitwisseling van ‘spitsvondigheden’ kunt u afwisselend nalezen op mijn twitteraccount en die van Frank. Voordat ik u mening vraag over bovenstaand, volgt allereerst hier mijn interpretatie:

Er is maar één mogelijkheid waarmee bovenstaande opmerking ook maar enigszins grappig zou kunnen zijn en dat is wanneer ik, uit hoofde van mijn atheïsme, per definitie een slechter mens zou zijn dan Frank. Dan pas en dan alleen zou iemand het grappig kunnen vinden dat ik hem beticht een slecht mens te zijn (omdat hij naar eigen zeggen Jezus nodig heeft om goed te doen). Daarbij komt dat ieder eerlijk mens tenminste ruiterlijk zou toegeven dat dit inderdaad de premisse is waar ik naar vroeg. Een vraag die nog immer onvervuld is, gezien het antwoord van Frank.

Ik vraag me af of zijn jezus nu werkelijk staat te trappelen van geluk wanneer hij dit soort wanstaltige en achterbakse beschuldigingen zou lezen van zijn volgelingen. Dit zijn namelijk de mensen die menen zijn voorbeeld te volgen. En als je nu werkelijk van mening bent dat je, vanwege je geloof, een hogere of betere moraal aanhangt, waarom zou je dat dan niet gewoon toegeven in plaats van lafhartig terug te krabbelen? Zou Frank niet op de hoogte zijn van het gebod “geen valse getuigenis af te leggen”?

Ontzagwekkend hoezeer iemand niet snapt dat een objectieve moraal niet bestaan kan binnen het religieuze construct van een morele god. Ook als deze moraal van god komt, is zij namelijk subjectief. Mocht moraal zelfs niet van god komen, wat stelt zijn wetgevende capaciteit dan nog voor?

En natuurlijk laat dit nog onverlet dat deze persoon niet schijnt te snappen wat ‘theïst’ betekent.

Want los van het feit dat kerken natuurlijk absolute onzin verkondigen, moeten wij ‘ons’ volgens onze critici vooral ook richten op de ‘goede dingen’ die het geloof de mens biedt. Wanneer ‘wij’ wijzen op religieus oorlog en geweld, wijzen ‘zij’ op missionarissen. Wanneer ‘wij’ wijzen op de onderdrukking van medische voortgang, wijzen ‘zij’ op de biechtstoel. Wanneer ‘wij’ wijzen op de weerstand om wetenschappelijke inzichten te accepteren, wijzen ‘zij’ op de hoge moraal en het bijbehorende gebrek daaraan aan ‘onze’ kant.

Neem Griekenland. Het voormalige belastingparadijs van Europa. Het land dat bestaat uit meer dan 95% Grieks-Orthodoxen. Het land moet aankloppen bij het IMF, maar mag ook rekenen op een noodpotje van ongeveer 30 miljard euro waarvan bijna 1,8 miljard ter beschikking wordt gesteld door Nederland.

Griekenland, u kunt het niet gemist hebben, zit aan de grond. Sterker nog; Als grond het laagste niveau is waarop een land kan zitten, dan bevindt dit land zich op  het niveau van de Marianentrog. Om de Grieken op het niveau van een welvarend Europees land te krijgen is er een enorme hoeveelheid geld nodig, maar vooral: hervormingen. Belastinghervormingen, om precies te zijn. Voor de Grieken betekent dit dat men eindelijk belasting moet gaan betalen. Ook de kerk heeft het plan gepresenteerd gekregen.

Nu zou je verwachten – of moet ik zeggen: Ik zou verwachten – dat deze zelfuitgeroepen weldoeners en naastenliefhebbende machtsmalloten staan te springen om niet alleen het woord van god, maar ook zijn voorbeeld te volgen. Niets is natuurlijk minder waar. De kerk klaagt steen en been en weigert om te voldoen aan de voorgestelde belastingbetaling van maar liefst 20% over alle inkomsten van de kerk.

De aartsbisschop heeft, na overleg met het voltallige college van bisschoppen, besloten dat zij het onredelijk vinden dat zij zwaarder belast worden dan de Griekse banken (10%) en dat de belasting slechts berekend zou moeten worden na aftrek van alle uitgaven. Met andere woorden: Na eeuwen van bij elkaar harken van geld en buitengewone en buitenproportionele verrijking uit naam van god, krijgt het noodlijdende land en haar burgers nu een royale middelvinger opgestoken. En niet alleen de Grieken. Want terwijl de vrome volgelingen van de enige echte verlosser vrolijk hun landgoederen blijven verhuren en zichzelf blijven verrijken, krijgt Europa de rekening gepresenteerd voor het noodkrediet van 30 miljard euro.

Waar het overwegend seculiere Nederland zich een goede helper toont, tonen de religieuzen weer eens hun van enige moraal verstoken religieuze kant. Ironisch is overigens dat landen als Spanje en Italië in de top 5 van ‘donateurs’ boven Nederland staan – omdat de bijdrage bilateraal is vastgesteld. Het valt namelijk zeer te verwachten dat beide landen binnenkort zelf met de pet Europa in moeten. Is het toeval dat beide landen eenzelfde voorliefde hebben voor het christelijke geloof en ongetwijfeld dezelfde problemen te wachten staan? Ik durf te stellen van niet. Voorts zou het me als een wonder toekomen dat het Vaticaan, wanneer het zover is, de helpende hand toe zou steken.

Zij hebben namelijk niet alleen hun geld hard nodig om alle schadeclaims en de jurkjes en schoentjes van de Paus te betalen, maar de bekeringsmachine in het Afrikaanse continent draait natuurlijk ook niet op gebeden alleen. Laat staan dat het verzet tegen de immoraliteit van het seculiere gedachtegoed gratis is.

Het worden spannende tijden in Europa. Griekenland staat voor zware financiële hervormingen, Spanje en Italië zijn hard op weg haar voorbeeld te volgen en ook Portugal staat hoogstwaarschijnlijk een zelfde lot te wachten. En terwijl al deze diep religieuze landen op springen staan, mogen de meest ongelovige landen op het Europese continent de beurs trekken. Er zullen veel lieden zijn die mij wellicht terecht zullen verwijten een correlatie te zien waar deze onbewezen blijkt. Maar dat religie wederom niet in staat blijkt – en zal blijken – om daadwerkelijk haar eeuwen lang veronderstelde superieure moraliteit te tonen, lijkt nu al een voldongen feit te zijn.

We moeten door het stof. Ik zie het niet zo gauw gebeuren dat de paus als staatshoofd van het Vaticaan wordt aangeklaagd in een soort tribunaal. [Maar] Ik ben er niet tegen dat er een symbolische boetedoening wordt gedaan. Er moet een catharsis geschieden. Als een gevangenisstraf uitzitten een daad is die helpt, heb ik er niets op tegen om dat te doen.

Zoals altijd lijkt de religieuze voorganger in al zijn kenmerkende vroomheid een knieval te maken naar het publiek. “Wij hebben ernstige fouten gemaakt, ” zo lijkt Bodar te erkennen, en daarom moeten we ‘door het stof’. Afgezien van zijn persoonlijke mening dat de Paus niet zo gauw als staatshoofd in staat van beschuldiging gesteld zal worden – waar hij helaas ongetwijfeld gelijk in heeft – valt ons direct op dat er als alternatief dan maar een ‘symbolische boetedoening’ plaats zou kunnen vinden.

Hoezo symbolisch, Bodar? Sinds wanneer is mishandeling en misbruik een daad waarop een symbolische boetedoening als straf staat? Bodar lijkt volkomen mee te gaan in het idee, en dit is me in alle nieuwsberichten opgevallen, dat de kerk het initiatief zou moeten tonen om deze misstanden recht te zetten voor zover dat mogelijk is. Dit terwijl buiten het pretpark dat beter bekend is als ‘geloofsland’ zonder pardon door de sterke arm der wet wordt ingegrepen.

En ondanks dat Bodar in het interview terecht zegt dat de meeste van deze misdaden onterecht verjaard zijn en dus niet meer op aandacht van vrouwe Justitia hoeft te rekenen, zou het ‘de zelfverklaarde hoeders der moraal van christus’ bijzonder sieren de daad bij het woord te voegen en hun verheven moraal te tonen door zelf aangifte te doen in de betrokken landen. Per slot van rekening is de kerk op de hoogte van alle zaken én zijn zij een juridische partij in ieder land op deze hele aardbol.

Maar in tegenstelling tot het aangaan van deze morele verplichting, en dit is nog het meest schrijnende, oppert Bodar een andere oplossing. Een oplossing die hij evident niet zelf bedacht heeft en die daarom eerder verdachter is dan een daad van goede wil. Laat mij het u proberen uit te leggen.

Naar ‘goed’ voorbeeld van zijn morele roerganger die verondersteld wordt geboren te zijn omstreeks het jaar nul, stelt Bodar dat hij best van zin is om een gevangenisstraf uit te zitten als dit een daad zou zijn die helpt. Doe als Jezus, moet hij gedacht hebben, en je verricht een goede daad. Een goede daad die op zijn minst een mooie aantekening tot gevolg heeft in het notitieblokje van de schepper. Dat maakt zijn idee niet alleen een daad van boetedoening, maar even zozeer van eigenbelang.

Daarnaast; kunnen we hier wel spreken van boetedoening of zelfs rechtvaardigheid? Is het, en dit is een rechtmatige vraag aan deze lieden die claimen dat moraal des godes is, nu werkelijk rechtvaardig om een onschuldig man (daar gaan we dan even van uit, ondanks dat je niets meer met zekerheid kunt zeggen over die Roomsen) zijn vrijheid te ontnemen omdat anderen uit zijn gelederen misdaden begaan hebben? Zijn voorstel raakt, bij gratie van het feit dat hij juist het voorbeeld van Jezus probeert te volgen, de kern van wat de atheïst als immoreel religieus gedrag zou laken en het is niet alleen geen voorbeeld van boetedoening, maar een bevestiging van wat wij al lang wisten: de kern van het christendom is gebaseerd op een immorele daad.

Ergens zou je zijn offer van vrijwillige vrijheidsberoving zelfs als vrome boetedoening kunnen zien. Maar tegelijkertijd ontneemt Bodar hier, als ware hij god zelve, de slachtoffers het recht op genoegdoening. Het is namelijk in zijn geheel niet aan Bodar om voor deze mensen te beslissen wie er boete moet doen, maar het is zeker niet aan hem om te stellen dat ze maar genoegen moeten nemen met een priester die denkt een vroom offer te moeten brengen!

Om dezelfde reden dat god een immoreel stuk vreten is dat hij zijn zoon ter dood heeft gebracht voor de door hem veronderstelde zonden van derden – daarbij het leven van Judas met zich meenemend – en ervan uitgaand dat door deze daad de zonden de daders ook daadwerkelijk vergeven waren, zo is Bodar, die zich als primaat de status van god niet zou mogen aanmeten, immoreel door te stellen dat de ‘catharsis’ plaats zou vinden door gebruik te maken van een zondebok.

Net als Jezus kan Bodar de straf uitzitten. Hij kan dit zelfs oprecht menen. Maar hij kan nooit de misdaad ongedaan maken en hij kan niet, zoals men claimt dat Jezus wel gedaan heeft, de misdaad op zich nemen door zijn goedbedoelde offer. Het is in mijn optiek opmerkelijk dat lieden als Bodar deze eenvoudige werkelijkheid niet zien of niet willen erkennen en het is nog opmerkelijker dat hij werkelijk zou denken dat met dit soort symbolische daden er ook maar één slachtoffer zou zijn die zich gewraakt zou zien in zijn of haar miserabele ervaringen die een mensenleven lang meegaan.

Zijn ‘oplossing’ is slechts één van de zovele ‘morele religieuze ideeën’ die bij nader bestudering louter meer onrecht in de wereld brengen dan zij proberen goed te maken. Het zijn verwerpelijke verdraaiingen van de menselijke moraal die de slachtoffers eerder een schop nageven dan dat zij ook maar iets goedmaken. En de enige reden dat er lieden zijn die dit accepteren is omdat het vanuit een religieuze optiek gesteld wordt. Geen zinnig mens zou er ook maar enig moment waarde in zien als er geen beroep op god gedaan zou kunnen worden.

Het kwaad staat weer ter discussie. Maar, wat is dat kwaad nu eigenlijk? Is al het kwaad op de wereld het resultaat van menselijke inmenging? Nee, zo toont de aardbeving in Haïti aan. Ja, zou menig gelovige zeggen, door de zondeval is het kwaad in ons leven gekomen. We hebben het aan onszelf te danken.

Maar los van het feit dat er geen zondeval geweest is, is dit natuurlijk een bijzonder slecht argument voor een rechtvaardige en goede god. Als al het kwaad in de wereld namelijk echt het resultaat was geweest van het vergrijp van Adam en Eva, dan getuigt het niet van een rechtvaardige god om ons daar nu in de vorm van aardbevingen en vloedgolven voor te straffen. Zelfs de mens weet dat een straf in verhouding moet staan tot de misdaad en dat je niet het nageslacht van de misdadiger ook nog moet willen straffen. Daar is immers niets rechtvaardigs aan.

Maar, zo werpt de gelovige tegen, er is ook nog een andere reden voor het bestaan van kwaad: Vrijheid. Als er alleen goed zou zijn, dan zou er geen keuze zijn voor de mens. Om werkelijk vrij te zijn, moet er goed en kwaad zijn. Maar ook hier vergaloppeerd de gelovige zich, terwijl een belangrijk onderscheid aan het licht gebracht wordt. Aardbevingen zijn niet het directe resultaat van menselijk handelen en ook zonder aardbevingen zouden we nog steeds vrij zijn om te doen en laten wat we goed dunken.

Er is een belangrijk onderscheid te maken in verschillende kwaden, zo moeten we vaststellen. Er is het kwaad dat het directe resultaat is van de keuze van mensen en er is het kwaad dat inherent is aan het universum waarin wij leven. Aardbevingen, meteorietinslagen en vloedgolven behoren tot de tweede categorie. Diefstal, moord en allerhande andere negatieve dingen behoren tot de eerste.

Het kwaad uit de tweede categorie is eigenlijk geen kwaad. Het is een direct gevolg van het feit dat onze leefomstandigheden zijn zoals ze zijn. We leven op een afkoelende planeet met een vloeibare kern waarop onze continenten drijven. Daar waar deze continenten elkaar raken of anderszins wrijving ontstaat tussen aardplaten, ontstaan trillingen. Trillingen zorgen voor aardbevingen. Des te heviger de trilling, des te meer van onze gebouwen in zullen storten, met een onvermijdelijk aantal slachtoffers tot gevolg omdat we het tijdstip van de aardbeving simpelweg niet kunnen voorspellen.

Een aardbeving is vreselijk omdat er mensen bloot gesteld worden aan alle soorten pijn die wij kunnen bedenken. Men verliest een huis, persoonlijke spullen, raakt gewond of sterft zelfs op een vreselijke manier. Als men het overleeft, dan nog blijft men achter in een door god verlaten land waar niemand werkelijk in staat is elkaar direct te helpen. Er is geen infrastructuur meer en geen ziekenhuizen. Ik hoef ‘het kwaad’ dat wij zien niet verder te illustreren.

Maar de vaststelling dat de gevolgen van een dergelijk natuurlijk fenomeen ‘kwaadaardig zijn’, is niet meer dan dat. Een kwalificatie van de gevolgen, bezien vanuit ons menselijk perspectief. De realiteit leert ons dat er geen kwade opzet in het spel kan zijn geweest. Tenzij je meent een god te moeten poneren die almachtig genoeg was om dit ‘kwaad’ voor eens en voor altijd te voorkomen, maar weigert in te grijpen. Om welke reden dan ook.

Atheïsten poneren die god niet en kunnen daarom kort zijn: Een aardbeving behoort niet tot ‘het kwaad’ zoals misdaden tot ‘het kwaad’ behoren. Voor kwaad is opzet of een op intelligentie gebaseerde keuze nodig en die was er niet in Haïti of op welke plek dan ook die ooit tot het epicentrum van een aardbeving behoorde. Het lijden van de slachtoffers spreekt ons natuurlijk net zozeer aan als ieder ander mens, ongeacht geloof. Om de simpele reden dat het tegen onze menselijke natuur ingaat om te kunnen toekijken wanneer onze soort lijdt. Spiegelneuronen houden onze soort nu eenmaal in hun greep.

Hiermee is het probleem van het kwaad natuurlijk geenszins opgelost. Ook niet vanuit atheïstisch perspectief. Nog altijd blijven we zitten met de eerste categorie: Het kwaad dat het directe resultaat is van het handelen van mensen en zelfs deel kan uitmaken van hun motivaties. Deze noot is aanzienlijk harder te kraken, doch niet onkraakbaar. Maar dat doen we volgende keer.

Het is prof. dr. J. Hoek niet ontgaan dat het een probleem voor veel gelovigen vormt. Twee eigenschappen die christenen aan hun god toedichten botsen met elkaar. Want als die god almachtig is, en dat alles wat er gebeurt op aarde zijn wil zou zijn, dan geldt dat zowel voor het goede als het kwade.

En dit botst met een andere eigenschap die zij hem toedichten, God is het absoluut goede. Hoe kan iets, of iemand, die absoluut goed is het kwade toestaan?

Volgens Hoek valt er logisch wel uit te komen.

God heeft gekozen het kwaad toe te laten ter wille van een hoger goed. Hij heeft personen geschapen met wie Hij een relatie van liefde wilde. Dat veronderstelt een vrijheid die je niet vindt bij robots of marionetten. Daarmee heeft God de mogelijkheid, niet de werkelijkheid, van het kwaad gewild.

Het klinkt mooi, maar de fout zit in het woord ‘wilde’, dat in deze context afbreuk doet aan de almacht van de god. Bij een almachtige god is zijn wil wet, en dat zou inhouden dat iedereen ook daadwerkelijk een relatie van liefde met de god zou hebben gehad. Hij wilde het, dus is het is. Zoals Hoek het schrijft is het een wens waarvan de god de uitkomst niet in de hand heeft, en waarmee hij ook nog eens de deur open heeft gezet voor een onwenselijke uitkomst, namelijk het kwaad, leed en ellende.

Maar Hoek is er logisch uit, en keert de redenatie nu om. Zonder zijn god zou er helemaal geen besef van goed en kwaad mogelijk zijn:

Bovendien, verwijst juist het besef van goed en kwaad niet naar het bestaan van God? Het is een gegeven dat lijden en kwaad voor ons moeilijk verteerbaar zijn en dat ze voor ons besef strijdig zijn met de manier waarop het leven bedoeld is. Maar om wiens bedoeling gaat het dan eigenlijk?

Elke nadenkende atheïst ziet in dit soort misplaatste morele borstklopperij een beschuldiging, want Hoek zegt hiermee dat er zonder god geen moreel besef zou zijn. Atheïsten hebben ook gevoelens, en weten het ook wanneer zij getroffen worden door lijden. Ieder normaal mens zal beseffen dat het beter is om de lotto te winnen dan om een familielid te moeten begraven. De fout zit hem hier in het idee dat er iets bedoeld zou moeten zijn met leven, de misvatting van de zingeving.

Het is nogal beledigend dat gerelicapten mensen die niet geloven in een goddelijke zingeving als immoreel wegzetten. Alsof er geen gelovige criminelen zijn, alsof er geen misbruikende godsdienaren zijn en geen misdaden uit naam van een god gepleegd worden. Geloven in een god heeft vaak tot gevolg dat men intolerant wordt voor andere overtuigingen.

Maar verder met zijn probleem en dat van de christenen: de goede almachtige god die maar niet voor wereldvrede zorgt, en/of wil zorgen. Aan het eind van zijn stuk laat hij toch zien dat hij beter zou moeten weten:

Beter ook dan een atheïstische wereldbeschouwing die niets beter weet te zeggen dan dat het toeval en het noodlot heersen en dat het recht van de sterkste triomfeert – the survival of the fittest. Wanneer lijden een vanzelfsprekend verschijnsel in een blind evolutieproces is, waarom blijven mensen dan altijd weer vragen naar het waarom? Dan zou je toch eerder lijden moeten accepteren als iets volkomen natuurlijks?

Nu zullen weinig atheïsten zich afvragen waarom het lijden er is. Het zijn vooral de christenen die zich dat afvragen, omdat het botst met hun wensdenken van een almachtige en absoluut goede god. Dat het niets anders dan wensdenken is blijkt wel uit de slotparagraaf, waarin Hoek aangeeft dat de werkelijkheid te hard is voor christenen:

Laten we er echter volstrekt eerlijk over zijn: de vragen zouden ons als gelovigen te machtig worden zonder de hoopvolle verwachting van een totaal vernieuwde aarde en een gereinigde schepping.

Dat Hoek een onlogische wereldbeschouwing, gebaseerd op wensdenken probeert te verdedigen is zijn goed recht. Maar laat hij dan wel voortaan de beledigende stelling achterwege er alleen sprake van moreel besef zou kunnen zijn als er een god zou bestaan.