Wetenschapper versus wetenschapper. Atheïst versus gelovige. Zeer de moeite waard om te bekijken. Vooral de discussie na de presentaties. Hier deel II.

Van de site:

Our Mission
Veritas Forums are university events that engage students and faculty in discussions about life’s hardest questions and the relevance of Jesus Christ to all of life. We seek to inspire the shapers of tomorrow’s culture to connect their hardest questions with the person and story of Jesus Christ.

Via @Cees_Dekker.

Op de vraag aan een atheïst: ben je religieus, is het antwoord: nee, ik geloof niet. Die woorden onderstrepen dat een atheïst dus wel degelijk reen religie heeft, want hij gelooft. Al is het dan in niets.

Ik heb deze opening wel vier keer gelezen en het ontgaat mij volledig dat de stelling dat ik geen geloof heb zou betekenen dat ik wel degelijk een religie heb. Ik zie de logica niet, behalve dat de schrijver werkelijk lijkt te suggereren dat een geloof in niets ook een geloof is. Zou je mij vragen of ik religieus zou zijn, dan zou ik niet stellen dat ik “niet geloof, of dat ik in niets geloof” maar dat ik een gebrek aan geloof heb: Ik bezit geen geloof. Net zoals ik geen auto bezit. En volgens mij is het niet bezitten van een auto toch niet geheel gelijk aan het wel bezitten van een auto. Hoe dan ook; de equivocatie van geloof en religie lijkt mij een onnozel beginpunt. Geloven in niets, voor zover daar sprake van kan zijn, is geen religie – en al zeker niet gelijk aan niet geloven.

Het woord atheïsme geeft het ook aan. A is niets en theïsme betekent God, of Goden. Door het geloven in niets, gelooft men dus in iets. Atheïsten geloven net als religieuzen in het eigen gelijk, ook daar zit een overeenkomst.

Het begrip atheïsme lijkt, ondanks de dappere poging van de schrijver, in beginsel al voor problemen te zorgen. De ‘a’ in atheïsme staat immers niet voor ‘niets’. Het staat voor ‘niet’. Als in: niet-theïstisch. Atheïsme zegt, net als theïsme, immers alleen iets over de houding ten opzichte van god of godsbewijzen. Het zegt niets over wat de persoon in kwestie verder in het leven voor waar aanneemt – dan wel gelooft. Daarom is het geen enkel probleem om te constateren dat ieder mens op deze aardbol enig geloof bezit aangaande bepaalde aannames. Waar het om gaat is dat de atheïst geen enkele aanname doet als het gaat om ‘god’, behalve dat er geen bewijs is voor het bestaan van welke god dan ook. Maar ook dit is eigenlijk overbodig. Het is voldoende om te stellen dat geloven in god altijd een onnodige bezigheid is. Hij bestaat of niet en aangezien er van zijn bestaan geen bewijs is, hoeven we niet aan te nemen dat hij bestaat. De schrijver zal deze logische conclusie verwarren met de aanname dat god niet bestaat totdat er bewijs is. Ik zeg alvast dat ook dat een onbenullige redenering is, al was het maar omdat er duizenden goden aanbeden worden. Ik ben atheïst ten opzichte van al deze goden.

Als tegenwicht van de joods-christelijke traditie heeft de moderne atheïst het humanisme omarmd, omdat er toch waarden en normen zijn die verklaard dienen te worden.

Een dimensie die door de schrijver volledig buiten beschouwing gelaten is, gezien bovenstaand citaat. Alsof de atheïst een vervanging zou moeten zoeken voor joods-christelijke normen, terwijl de atheïst ook een vervanging zou kunnen zoeken voor de normatieve geboden van al die andere goden. Complete onzin dus. Ik omarm het humanisme niet omdat ik normen verklaard zou moeten zien. Bovendien, wat is nu precies die verklaring waar de schrijver van spreekt?

Dat verklaren is overigens een interessante. Daar waar een religie veel verklaart door de aanwezigheid van iets “hogers”, daar verklaren atheïsten alles door wetenschap. Dit is wat algemeen, dat begrijp ik, maar de lezer zal het voor zichzelf kunnen verklaren.

Aha! Het aloude liedje: Als er geen god is die normen en waarden dicteert, dan is er geen absoluut stelsel en is alles toegestaan. Daarom moet de atheïst, net als de theïst, een alternatief aanvoeren om een beroep op te kunnen doen. En natuurlijk kan de theïst niets beters bedenken dan wetenschap. Alsof de theïst überhaupt iets zou verklaren door te stellen dat ‘god het gedaan heeft’?

Het lijkt erop alsof de beste man nog nooit een discussie met een atheïst gehad heeft. Normen en waarden zijn des mens. Dat mag je noemen zoals je wilt, voor mijn part noem je het humanisme. Ik noem het een feit.

Een andere overeenkomst die het atheïsme heeft met religie zijn de meerdere stromingen. Enige stromingen binnen het atheïsme zijn bijvoorbeeld: het postmodernisme, het secularisme, en de ratio.

Net zoals ik het een feit noem dat postmodernisme, secularisme en ‘de ratio’ drie zaken zijn die in een volstrekt andere categorie vallen en elkaar geenszins uitsluiten. Daarbij is het, en dat bleek in de opening al, de schrijver volledig vreemd dat atheïsme alleen iets zegt over de houding van een mens ten opzichte van de claim dat er een god zou bestaan. Verder delen atheïsten, in tegenstelling tot theïsten, niets met elkaar. Dit is geen toeval, maar een direct resultaat van het ontbreken van enige levensvisie of gebod. Atheïsme kent geen wetgever en derhalve is er geen bindende norm voor ongelovigen. Eerder bleek al dat de theïst meent dat de atheïst toch echt een alternatief zou moeten postuleren. Wederom kan ik niet anders dan stellen dat geen alternatief ook een alternatief is. Tevens constateer ik dat de theïst niet in staat is te beseffen dat een gebrek aan iets niet hetzelfde is als geloven in het tegenovergestelde.

Religies kennen helaas fundamentele uitwassen, dat is een feit en dat is ook niet te ontkennen. Het atheïstisme kent die fundamentalisten ook. Het equivalent van de ayatollahs. Deze fundamentalisten zijn zo extreem in hun gedachtegoed, dat alleen hun gelijk telt. Alles wat niet in dat kader past wordt geridiculiseerd. In hun ogen is er voor religieuzen geen plaats in deze maatschappij. Een denkbeeld dat weinig verschilt van de denkbeelden in bijvoorbeeld Teheran waar andersdenkenden ook niet worden getolereerd.

Want dat is de keer op keer terugkerende onderliggende fout in iedere aanname die de schrijver doet. Waar het theïsme een ‘oplossing’ biedt voor een filosofisch probleem, dient het atheïsme dit volgens de schrijver ook te moeten doen. En waar religie haar nare eigenschappen heeft, zal atheïsme derhalve dezelfde nare eigenschappen moeten hebben. Niets is minder waar. Atheïsme kent niet, zoals alle religies, nare fundamentele uitwassen. Daar is een hele duidelijke en eenvoudige reden voor: Er is geen fundament in het atheïsme. Er is geen woord van god, geen heilig boek dat de mens inzicht geeft in wat god van de mens verlangt. Er valt dus geen fundamentalisme te bedrijven zoals men binnen religieuze kringen gewend is. Daarnaast is er geen overtreffende trap van ‘er is geen bewijs voor god’. Dat valt niet extremer te maken dan het is. Een ‘probleem’ dat je wel vaker tegenkomt bij feiten.

Dit extremistische gedachtegoed is de laatste weken komen bovendrijven bij het onderwerp van de rituele slacht. De rechten van het dier zijn belangrijker dan de Godsdienstvrijheid. Een ander punt verschijnt al aan de horizon, de besnijdenis. Dat zal het volgende punt zijn voor de fundamentalistische atheïsten.

Tenzij je natuurlijk net doet alsof oppositie tegen rituele (religieuze) slacht louter atheïstisch van aard zou zijn. Een gotspe, al was het maar omdat degene die dit aan de kaak stelde (Marianne Thieme) zelf bijzonder gelovig is! Zij meent echter dat het lijden van welk dier dan ook van groter belang is dan het ‘recht’ van mensen om onbeargumenteerbare regeltjes van een dito god te volgen. Hetzelfde geldt natuurlijk voor besnijdenis. Waar dieren niet onnodig hoeven te lijden, geldt dit ook voor kinderen. Dit is niet atheïstisch, maar humanistisch en seculier. Ik ben voor beide verboden, maar dat heeft niets met god te maken. Dat heeft alles te maken met het feit dat ik het lijden voor ieder levend wezen zoveel mogelijk wil minimaliseren, voor zover dat binnen mijn macht ligt.

Wanneer je vraagt waar die onvrede/haat voor religie vandaan komt is het antwoord vaak: kijk hoeveel doden religie op hun geweten heeft. Ook dat is niet te ontkennen. Het is echter ook niet te ontkennen hoeveel doden het Nazisme en het communisme op het geweten heeft. Beide stromingen zijn antireligieus. Extremisten en fundamentalisten komen bij alle religies voor, dus ook bij het atheïsme. Of gelooft u dat niet?

Maar dit is niet aan de schrijver besteed. Hij kent de feiten niet en is er ook niet in geïnteresseerd. Haat is het. Haat voor religie. Alsof mijn constatering dat er geen bewijs is voor al die goden waar mensen in geloven, zou betekenen dat ik meen dat niemand zou mogen geloven. Ook hier verwart de schrijver de religieuze manier van omgaan met tegenstrijdige meningen weer met de atheïstische: Uit naam van het atheïsme is er nog nooit iets verboden. Daar heb je altijd een aanvullende ideologie voor nodig gehad. En dat is nu exact wat de schrijver over het hoofd ziet wanneer hij meent dat het verstandig is om het nazisme – waarom toch die hoofdletter? – en het communisme erbij te halen.

Natuurlijk was het nazisme allerminst atheïstisch. Ook hier geeft de schrijver blijk geen kennis te hebben van de zaken waar hij over schrijft. Het nazisme was niet alleen bijzonder verstrengeld met het Rooms Katholicisme, maar tevens gebaseerd op mysticisme. Het lijkt met niet heilzaam daar een pagina over vol te pennen. Een simpel bezoek aan een bibliotheek zou voldoende moeten zijn. Hetzelfde geldt voor het communisme, met daarbij de opmerking dat communisme wel degelijk anti-religieus was. Maar niet uit de vaststelling dat er geen bewijs voor het bestaan van god was! En daar spreken we toch van, nietwaar? Deze vaststelling kan op zichzelf nooit reden zijn om mensen uit te roeien, zoals dat bij religie wel het geval is. Al was het maar omdat je in ieder heilig boek de goedkeuring van je god kan vinden, als je dat wilt lezen.

Atheïsme heeft daarentegen geen goddelijke wetgever waartegen geen beroep mogelijk is. Wij, ongelovigen, hebben niet de schepper van hemel en aarde aan onze zijde wanneer wij vanuit ons ongeloof geweld zouden aanrichten. Het is dan ook daarom dat, zoals ik al eerder zei, er altijd een aanvullende ideologie noodzakelijk is ‘wanneer de ongelovigen op jacht gaan’. Dat is de rol geweest van het communisme. Binnen het communisme bestaat een andere god. De leider. En menselijke leiders dulden nu eenmaal geen goddelijke naast zich op de troon. Ter vergelijking verwijs ik met gepast genoegen naar Noord-Korea, alwaar de leider daadwerkelijk een god is, ondanks (of wellicht dankzij) zijn overlijden. Maar ook het Vaticaan kent dezelfde machtstrustuur: Bij gebrek aan god zelve, wordt zijn plaatsvervanger als zodanig vereerd.

Te wijzen op communisme als vorm van atheïstisch fundamentalisme is een volledige perversie van de werkelijkheid. Maar, en ik zeg maar, al zou het communisme daadwerkelijk onze vorm van fundamentalisme zijn, dan nog immer is de premisse van de schrijver onbewezen. Atheïsme is dan wellicht even gewelddadig, maar nog steeds geen geloof.

De schrijver mag in die veronderstelling dan bewezen hebben dat voor buitensporig geweld geen geloof of religie noodzakelijk is, maar dat is natuurlijk zijn punt niet. Het zou pas een goed argument zijn wanneer de aanwezigheid van geloof of religie het leven aantoonbaar beter zou maken. En daar is de schrijver dan hoe dan ook niet in geslaagd, hetgeen de atheïst op een voor de schrijver onverwachte manier gelijk geeft: Religie is op zijn minst even naar als het atheïsme dat hij voorstaat en op zijn ergst vele malen inhumaner. Dan zaten die communisten er wellicht zover niet naast om het proberen uit te roeien?

“According to the study, 33 percent of people who attend religious services every week and have three to five close friends in their congregation report that they are “extremely satisfied” with their lives. “Extremely satisfied” is defined as a 10 on a scale ranging from 1 to 10.

In comparison, only 19 percent of people who attend religious services weekly, but who have no close friends in their congregation report that they are extremely satisfied. On the other hand, 23 percent of people who attend religious services only several times a year, but who have three to five close friends in their congregation are extremely satisfied with their lives. Finally, 19 percent of people who never attend religious services, and therefore have no friends from congregation, say they are extremely satisfied with their lives.”

Deze kennis strookt met de welbekende psychologische afhankelijkheid die mensen hebben voor het sociale contact met anderen en de noodzaak bij een groep te horen.

Vanaf het moment dat we op de basisschool zitten verdelen we ons al in groepjes van gelijk denkende of gelijk ogende kinderen en op de middelbare school was dit het overheersende sociale fenomeen waar veel van ons nostalgische gevoelens uit kunnen putten over hoe we het daar wel (of niet) naar onze zin hadden omdat we wel (of niet) bij een bepaald groepje hoorde.

Natuurlijk hebben wij als mensen als enige levende wezens de capaciteit om boven deze dierlijke instincten uit te stijgen en ons als volwassenen te manifesteren in een wereld waarin onze hersenen ons proberen in zwart en wit over de wereld na te denken. Maar hiervoor is kennis en training nodig. Ironisch genoeg bevat kerkelijk dogma regelmatig lege zinnen over hoe men elkander lief moet hebben of de andere wang moet tonen bij agressie. Veel Christenen nemen deze dogma’s ter harte, maar slikken tegelijkertijd de religieuze intolerantie tegenover andere religies, ongelovigen of homoseksuelen. Paradoxaal.

Er is niets mis met je gelukkig voelen in een groep van gelijkdenkenden, zolang jebegrijpt dat je het in je hebt om weg te keren van situaties die ‘goed voelen’ maar potentieel kwaadaardig zijn. Denk aan groepen Christenen die homofielen stalken of demoniseren en vergelijk deze met pestkoppen op het schoolplein die eenlingen en anders ogende kinderen terroriseren.

We duimen dat dit soort informatie zich een weg vind in de algemene  kennis van onze bevolking. Hiervoor zal een radicale herstructurering van ons schoolsysteem nodig zijn die zich meer richt op de het begrijpen van wat wij mensen nou eigenlijk zijn en hoe we werken. Vanuit die positie kan ieder mens beter beslissen wat moreel is en naar welke impulsen te luisteren. Daarbij is het wel onze taak om alternatieven voor deze menselijke noodzaak te vinden die niet leiden tot intolerantie, racisme, discriminatie, genocide en anti-intellectualisme.

Gevonden op Phyorg.com

Arjan Plaisier, scriba van de Protestantse kerk, is, getuige het stuk in Trouw, voorstander van deze laatste kwalificatie van ‘atheïsten’. Deze man, die het “misdadig vindt zijn geloof voor zichzelf te houden” is gepromoveerd theoloog, hetgeen zoveel wil zeggen als dat hij een expert genoemd mag worden in het inherent onkenbare. Ga er maar aan staan. Klaarblijkelijk geven dergelijke lege kwalificaties mensen het idee dat ze kennis bezitten die anderen niet zouden hebben. De sleutel tot deze kennis? Het geloof natuurlijk! Want, zoals onze Minister-President ooit al eens stelde: “Zonder geloof kun je niet functioneren”.

Ondanks zijn christelijke overtuiging is de ‘lokroep van het atheïsme’ de beste man niet vreemd. Ook hij heeft namelijk begrepen dat het lijden in de wereld een onoverkomelijk argument tegen welke liefdevolle god dan ook is. Het is dan ook teleurstellend om te lezen dat Arjan simpelweg stelt dat dit vragen zijn waarop hij geen antwoord heeft. Een constatering waarmee de kous volgens hem af is, zodat hij het atheïsme prompt hetgeen kan verwijten dat hij zojuist gedaan heeft:

Ook ik heb het appèl van het atheïsme gevoeld. Die levensvisie is op het eerste gezicht sluitend. Dat komt omdat ’ie veel buitensluit. Hoe komt het dat we bijvoorbeeld een dorst naar eeuwigheid hebben? Dat we liefde kunnen geven? Op dat soort vragen geeft zo’n atheïstische wereldbeschouwing geen antwoord. Die negeert ze.

Want los van het feit dat het atheïsme dit soort vragen natuurlijk helemaal niet “buitensluit”, vergeet de geachte godsgeleerde dat hij zich welgeteld één vraag eerder bezondigd heeft aan exact datgene waar hij het atheïsme van beschuldigt. Hoe kan hij immers volharden in het geloof in een liefdevolle vader die ons, zoals we later zullen lezen, “gewild heeft” wanneer dit niet blijkt uit de wereld die hij ‘voor ons’ geschapen heeft? Een wereld die verdacht veel functioneert als een systeem dat geen enkele kennis heeft van onze aanwezigheid? Inderdaad; volstrekt onmogelijk.

Toch moeten we daar niet al te lang bij stilstaan, volgens onze theoloog. Geloof geeft namelijk troost! Alsof dat ook maar enigszins het geloof zelf zou rechtvaardigen. Ik hoef niemand voorbeelden te geven van zaken die enorm veel troost bieden, maar nog steeds aantoonbaar onjuist zijn en derhalve geen antwoord bieden. Want daar sprak Arjan toch over? Antwoorden?

Maar, waarschuwt Plaisier, verwar dit niet met wetenschap. Het scheppingsverhaal bijvoorbeeld, zegt Plaisier, geeft geen bewijs dat de aarde in zes keer 24 uur geschapen is. „Hoe de wereld precies ontstaan is weten we niet. Wat het scheppingsverhaal voor mij duidelijk maakt is dat onze wereld een gewilde werkelijkheid is, dat we hier niet toevallig zijn.”

Wat is dit dan precies voor antwoord, vraag ik me af? Dankzij de wetenschap is ook deze theoloog tot de kennis gekomen dat we niet door god geschapen zijn, maar door een verzameling biologische processen die wij evolutie noemen. Dit heeft hem en de zijnen ertoe gedwongen het heilige boekwerk niet langer letterlijk te nemen. Klaarblijkelijk heeft het geloof het denken van deze man dusdanig ‘in werking gezet’ dat hij ondanks deze kennis niet kan accepteren dat onze wereld geen “gewilde werkelijkheid” is. Sterker nog; zou hij zijn denken echt benutten voor wat het waard is, dan zou hij in combinatie met zijn eerder onbeantwoorde vragen tot de conclusie moeten komen dat er niet alleen geen enkele zinnige reden is om aan te nemen wat hij beweert, maar dat het er alle schijn van heeft dat die liefdevolle god van hem een sprookje is. Net zoals het bijbelse scheppingsverhaal.

Zijn geloof is verworden tot een mengelmoesje van wetenschappelijke inzichten en mythen waar hij ondanks zijn ‘denken dat in werking gezet is’ geen afstand van wil nemen. Maar toegeven zal hij dit natuurlijk niet, ondanks de overduidelijke tegenspraak in zijn weerlegging:

De vraag of dit toch niet een verkapt compromis is met wetenschappelijke inzichten, wijst Plaisier van de hand. „Nee, het is niet zo dat we vroeger met honderd procent zekerheid zijn begonnen, nu op dertig procent zitten en met nul eindigen. We aanvaarden dat de Bijbel niet wetenschappelijk waar is. Het is een andere categorie. Genesis is geen historisch verslag. De apocalyptische boeken van Johannes en Daniël lezen we toch ook niet alsof de toekomst zich precies op die manier gaat afspelen? In het overgrote deel van de kerk leven dit soort vragen allang niet meer.”

Want waarom zou de bijbel een ‘andere categorie’ zijn wanneer het juist de wetenschap is die onomstotelijk heeft aangetoond dat genesis onwaar is? En waarom lezen wij de apocalyptische boeken niet alsof het letterlijke voorspellingen van onze toekomst zijn? Het antwoord: Omdat alle feitelijke beweringen tot het domein van wetenschap behoren. Zolang het toetsbaar is, is het weerlegbaar en zodra het weerlegbaar is, is het ‘symbolisch’.

Maar hier zal ongetwijfeld zijn afgeronde studie theologie het winnen van mijn zwaarbevochten gymnasiumdiploma. Zo te zien heeft deze theoloog kennis die ik niet heb. Althans, daar ga ik maar vanuit. Zou ik dat niet aannemen, dan zou mij namelijk niets anders resten deze theoloog een onbenul te noemen die onder de schijn van redelijkheid probeert zijn geloof te pushen aan theologisch ongeschoold volk zoals ik.

Excuses dus voor de misleidende titel, maar ik beloof u dat de aandachtige lezer genoeg lachwekkende beweringen uit het stuk zal kunnen halen. Niet dat Klink iets nieuws vertelt, overigens. Volgens deze predikant waren de Nazi’s namelijk ontegenzeggelijk atheïst en was de genocide tijdens de Franse revolutie een schoolvoorbeeld van geweld van ongelovigen.

Het geloof, daarentegen, valt niets kwalijk te nemen. Het christendom is niets meer of minder dan het welbekende knuffelchristendom waarin het oude testament behandeld wordt alsof het niet bestaat en het louter Jezus Gristus zou zijn wat de klok slaat – alsof dat zo’n fijn type is.

Ik ga het niet weerleggen. Ik denk dat ieder die zich verdiept heeft in het communisme, het nazisme en de Franse revolutie, snapt dat atheïsme an sich geen enkele rechtvaardiging kent voor het ombrengen van andersdenkenden. Dit in tegenstelling tot het christendom en de islam. Godsdiensten die bij gratie van de zeggenschap van god geen enkele horde kennen om mensen over de kling te jagen. Een fenomeen dat in onze geschiedenis eenvoudig terug te vinden is en zelfs in deze tijd nog relevant genoemd mag worden.

Het draait er dus niet om dat religie alleen een oorzaak zou zijn van geweld, alhoewel dat soms aantoonbaar zo is, maar dat het een katalysator is. Atheïsme kan nimmer de laatste rol vervullen omdat zij volstrekt ledig is van enige morele opdracht of zelfs legitimatie daartoe.

Want dat religie uiteindelijk geen antwoord geeft op de angst die de mensheid voelt voor het gegeven dat zij zal sterven, spreekt voor zich wanneer men beseft dat deze doodsangst slechts vervangen is door angst voor de lakmoestest van god of goden. Kon men eerst nog berusten in een onbekende situatie, nu plotseling lag de kwaliteit van het leven na de dood in eigen handen. De angst om te sterven werd verlegd naar de angst om te leven. De angst om ‘goed’ te leven, welteverstaan.

Daarnaast blijken deze ‘antwoorden’ bijzonder acceptabel te zijn in de context van de ons aangeboren vragen “Waarom ben ik hier?” en “Wat is het doel van het leven?” Het antwoord “Om goed te leven zodat je na de dood het paradijs zult krijgen, ” sluit namelijk wonderwel aan bij ons (tevens aangeboren) gevoel van rechtvaardigheid en bijbehorende oorzaak en gevolg. God geeft niet alleen de wet en bepaalt derhalve wat ‘goed’ en ‘slecht’ is, maar beloont of straft je er ook voor na het sterven. Weg angst voor de dood, weg vragen naar het doel van het leven en hallo ultieme rechtvaardigheid.

Maar de relatie tussen vraag en antwoord, angst en religie, gaat veel dieper. Zo las ik vandaag het onderzoek van Dan Dennett en Linda LaScola over niet-gelovige predikanten, en ik was verbaasd over het aantal deelnemers aan dit onderzoek dat in haar verklaringen verwees naar de angst om uit het geloof te stappen. Want in tegenstelling tot wat je zou verwachten is het niet de angst voor god, of zelfs maar de angst voor het nemen van een verkeerde beslissing die deze mensen tegenhoudt zichzelf atheïst te noemen en ander werk te gaan zoeken. Het is de angst voor het wegvallen van zekerheid die ze weerhoudt.

Het geloof voorziet namelijk in een oplossing voor een veel belangrijker soort angst dan angst voor de dood en onrechtvaardigheid: De angst om ‘er alleen voor te staan’. Je eigen boontjes doppen, zogezegd. Wanneer je een religie belijdt, dan doe je dit in een gemeenschap. Deze gemeenschap helpt elkaar onder het mom allen ‘kinderen van dezelfde god’ te zijn. Zoals één deelnemer (Adam) treffend zei:

I will say one strong aspect of any religion, I’d guess, that I’ve been in is the community life. You have great friends who are close; you can depend on them. When there’s hard times, financially, emotionally, whatever, you’ve got a support group.

Angst is niet alleen een groot onderdeel van het ontstaan van religie, maar het is daarnaast ook een groot onderdeel van het vasthouden van de individuen die zich er aan overgeven. Religie veronderstelt een antwoord te geven op angst, maar door het introduceren van nieuwe onzekerheden, teert zij er tevens op. Vermakelijk genoeg betreft het hier geen hoogdravende levensvragen, maar simpele aardse noden. De ironie van dit alles is natuurlijk dat deze behoefte tot groepsgevoel dezelfde oorsprong moet hebben als onze behoefte tot het stellen van ‘levensvragen’.

Waar echter van de laatste categorie gesteld kan worden dat ze wellicht aardig klinken, maar geenszins correct zijn, kan men zich bij de eerste daar niet zo eenvoudig vanaf maken. De levensvragen zijn simpelweg onjuiste vragen. Er is geen absoluut of opgelegd doel van het leven en de vraag “waarom ben ik hier?” kent geen antwoord dat wij als afdoende zouden beschouwen wegens een gebrek aan enig antropocentrische verklaring. De angst om alleen te zijn of er alleen voor te staan lijkt echter overwegend een gegeven te zijn. Mensen hebben behoefte aan het leven in groepen.

Twijfel aan het eigen geloof is daarom niet alleen een zaak tussen gelovige en god. Het is een situatie die bedreigend is voor het groepsgevoel. Leden van dezelfde groep zal het derhalve onder deze groepsdruk niet alleen niet makkelijk vallen om zich hierover uit te spreken, maar tevens praktisch onmogelijk voelen om het groepslidmaatschap op te zeggen en zich te begeven in een ander leven. Van je geloof vallen is gelijk een wedergeboorte. Je moet op zoek naar nieuwe ouders, nieuwe vrienden en soms zelfs een nieuwe baan. Je moet een nieuw anker vinden in het leven en het belangrijkste is dat je een nieuwe plaats moet vinden in een nieuwe groep. Een groep die het groepsgevoel op geen enkele wijze zo hoog in het vaandel heeft staan als de groep die je hebt verlaten.

In deze optiek bekeken is het daarom niet opmerkelijk dat atheïsten tot de absolute minderheid der wereldbevolking behoren. ‘Ons’ groepsgevoel ontbreekt niet, maar is minder duidelijk afgebakend. Een atheïst heeft niet noodzakelijkerwijs iets te zeggen over dit gevoel. Het kan hem volledig ontbreken, zoals bij mij het geval is, maar het kan ook zijn dat hij daar wel een gemis in voelt. Doorgaans is voor een atheïst, bij gratie van het feit dat religie geen onderwerp voor hem is, het mens-zijn een eigenschap die van belang is. Atheïsten zijn vrijwel zonder uitzondering humanisten. Het is niet de religieuze identiteit die de groep vormt, maar de identiteit van de leden zelf.

Toch moet dit aanvoelen als een pleister op de wonde voor de gelovige die zijn geloof verlaten heeft en zich probeert te zetten tot het verlaten van de groep. Een daad die al bewerkstelligd wordt door zich simpelweg publiekelijk uit te spreken over het eerste, waarbij men daardoor terecht kan wijzen op de hypocrisie van dit groepsgevoel; het gaat immers niet om de waarde van de individuen, maar om de waarde van de groep. Het is niet de gelovige die belangrijk is, zoals men doet voorkomen, maar het geloof en bijbehorende zekerheid. Wie er voor je klaarstaat is irrelevant, als er maar iemand klaarstaat.

Zo speelt angst niet alleen een rol in het ontstaan van religie, maar ook – op vele vlakken tegelijkertijd – in het in stand houden ervan. En het schijnt mij toe dat atheïsten daar – zonder net zo te liegen als de gelovige – geen oplossing voor kunnen bieden behalve het verkondigen van de harde werkelijkheid: Je levensvragen zijn absolute non-vragen, er is geen absolute rechtvaardigheid, je groepsgevoel is hypocriet en draait niet om jou maar om je inschikkelijkheid en het in stand houden van geloof en boven alles: Angst is een slechte raadgever.

Er is geen god. Durf zelf te denken en geniet van het leven!

(of praat gewoon eens met een atheïst)

111. De Palmvezel, De Vlam (el-Masad, el-Lahab)
In naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle.
1. De macht van Aboe Lahab en hijzelf zullen vergaan.
2. Zijn rijkdommen en daden zullen hem niet baten.
3. Weldra zal hij in een laaiend Vuur branden.
4. Ook zijn vrouw, de draagster van brandstof,
5. Om haar hals zal een koord van palmvezels hangen.

Abu Lahab, een bijnaam die ‘vader van de vlammen’ betekent, heette eigenlijk Abd al-Uzza, wat ‘dienaar van Uzza’ betekent. De godin Uzza werd als een van de drie dochters van Allah vereert in de Kaaba, en Abd al-Uzza zag met lede ogen aan hoe het concurrerende sprookje van de Allah volgens de visie van Mohammed als maar meer aanhang kreeg.

Volgens Mohammed had een engel (Gabriel) hem verteld dat Allah helemaal geen kinderen had, en anders zouden het wel zonen zijn geweest, en zeker geen dochters:

19. Ziet, de Laat en de Ozza,
20. En een ander, de derde, Manaat?
21. “Zijn voor u de mannelijke wezens en voor Hem de vrouwelijke?”
22. Dat is dan een onrechtvaardige verdeling;
23. Dit zijn slechts namen die gij uitgedacht hebt – gij en uw vaderen – waarvoor God geen gezag heeft nedergezonden. Zij volgen slechts hun vermoedens en begeerten. En voorzeker de leiding van hun Heer is nu tot hen gekomen.

Maar het is bekend dat Mohammed eerst iets heel anders had gehoord:

Hoe ziet gij al-Laat en al-’Oezza
en Manaat, de derde, de andere?
Dit zijn de hoogverheven ‘gharânîqu’ en men mag op hun voorspraak hopen

Gelukkig waarschuwde de engel Mohammed dat hij het laatste zinnetje nooit tegen Mohammed had gezegd, maar dat dat uit de koker kwam van een duivel genaamd Iblis. Hoewel ook een openbaring hoefde dit niet opgeschreven te worden in de koran, alleen de zinnetjes die ervoor in de plaats kwamen. En zo kwam dit sprookje ook weer tot een goed einde, en kunnen moslims er zeker van zijn dat er niets meer in de koran staat dat Iblis in Mohammeds oor zou hebben gefluisterd.

Maar dit verklaart nog niet waarom Allah het nodig vond een heel hoofdstuk te wijden aan de nare toekomst die hij bedacht had voor dat ene met (bij)namen genoemde echtpaar in zijn allerlaatste boodschap aan de mensheid. De verhalen maken duidelijk dat Abd al-Uzza weinig moesten hebben van Mohammed, die zijn godin Uzza in zijn openbaringen een verzinsel noemde, ook omdat er voor hem geen extraatjes te verkrijgen waren bij een eventuele bekering.

Lahab ging Mohammed tegenwerken, en nadat Mohammed alarm had geslagen voor een vijandelijke aanval om zo alle Mekkanen te verzamelen voor een preek meldde Lahab dat Mohammed zijn hele dag had verpest. Volgens sommigen had Lahab ook een keer een steen naar Mohammed gegooid. Hij stierf later nadat een volgelinge van Mohammed zijn schedel had ingeslagen met een tentpaal.

Vandaag de dag gaan de meeste moslims er vanuit dat deze letterlijke interpretatie met bijbehorende uitleg de juiste is. Toch is er ook een betere uitleg mogelijk, te vinden op Nissaba:

Magha. Magha was een Hittitische haardgodin, vereerd in Klein-Azië. Ze was het blok hout waaruit het vuur kwam. Misschien is haar naam verwant aan het Sanskriet woord Makha, ‘vuur’. In India wordt magha gassocieerd met de nieuwe maan van de maand magha, die de komst van de lente aankondigt.
Er is ook een relatie met de bijbelse magi (‘magiërs’), die bij de geboorte van Jezus als ‘de wijzen uit het oosten’ met de geschenken wierook, goud en mirre op bezoek komen. De Magi worden geassocieerd met de zoroastrische vuurreligie. In het koranvers 111 komt Abu Lahab (‘vader van de vlam’) voor, oom van de profeet Mohammed en vijand van het islamitische geloof. Hij wordt verdoemd tot eeuwig branden, en zijn vrouw, de draagster van de brandstof, maakt dit mogelijk. Abu Lahab droeg deze naam vanwege zijn heldere, schitterende gezicht.
Het verhaal verwijst ook naar een vuurreligie zoals de zoroastrische leer, die plaats moest maken voor de islam. Een andere naam voor Abu Lahab was `Abdul-`Uzza bin Abdul-Muttalib; Al-Uzza was een pre-islamitische godin aan wie ook Mohammed offers had gebracht. ‘De draagster van de brandstof’ doet ook denken aan de Griekse mythe over Altheia, wier zoon Meleager overleed toen zij het houtblok dat de sleutel was tot zijn eeuwige leven prijsgaf aan de vlammen.
De naam ‘Zoroaster’ verwijst naar de planeet Venus. Zohra (‘bloeiende’ of ‘schijnende’) is de Perzische of Arabische naam voor deze planeet, ‘aster’ betekent ster. Uzza, de godin die door Aboe Lahab werd vereerd, wordt eveneens geassocieerd met de planeet Venus. Uzza is verwant met de Vedische Usha, de dageraad. Usha had een zuster, de nacht; samen vormden zij de ochtendster en de avondster. De ‘magiërs’ waren leden van de zoroastrische priesterkaste. In de bijbel werden zij geassocieerd met de ster die de geboorte van Jezus aankondigde; als ‘brenger van het licht’ was dit bijvoorbeeld de morgenster.
De naam van de heilige stad van de moslims, ‘Mekka’, wordt door sommigen met het sanskriet ‘Makha’ in verband gebracht.

Er valt veel voor te zeggen voor deze uitleg. Want pas in 692 voerde kalief Abd-al-Malik de puur islamitische munt in zonder afbeeldingen er op. Tot die tijd, wat geacht wordt 60 jaar na Mohammeds dood te zijn geweest, werd er in Mekka , Medina en heel het arabische schiereiland betaald met munten waar een afbeelding op stond van een vuuraltaar ter ere van Zoroaster. De naam Mohammed was pas in 685 verschenen, in de kantlijn, als dienaar van Allah.(en dit is de oudst bekende vermelding van Mohammed) Bron 1 en bron 2

Tweehonderd jaar nadat Mohammed gestorven zou zijn werden de hadith-verzamelingen voor het eerst op schrift gesteld, en inmiddels was Lahab een echt persoon geworden, en het verhaal flink gegroeid.

De koran kan dus het beste vergeleken worden met de sprookjes van Grimm.

We zagen het in 1991 in Joegoslavië, waar onder andere de moslims en de katholieken in elkanders religie een uitstekend onderscheidend kenmerk vonden om elkander een ‘etnisch’ label mee te geven. Ook in de slachtpartij tussen de Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda heeft het feit dat de Rooms Katholieke kerk in de jaren vijftig het standpunt innam dat de Tutsi’s inderdaad superieur waren aan de Hutu’s een niet te verwaarlozen rol gespeeld – Daarom gingen ook de ‘gematigde Hutu’s aan het mes’.

In onze wereldgeschiedenis overtreft het aantal voorbeelden inzake religieuze motivaties de ruimte die ik er aan wil besteden. Toch moet duidelijk gezegd worden dat de rol van religie in geschillen en oorlog niet altijd even voor de hand liggend is. Het is te eenvoudig en simpelweg onjuist om te stellen dat het altijd religie A is die de wapens opneemt tegen religie B (of andersom) vanwege religieuze onenigheid. De rol van religie is veel subtieler dan een krachtmeting tussen profeten.

Laat ik een ander recent, maar duidelijk, voorbeeld noemen. In Egypte zijn deze week zes christenen doodgeschoten. De reden is officieel nog onbekend, maar er is sterke aanleiding om te denken dat het voorval verband zou houden met de verkrachting van een 12-jarig islamitisch meisje door een Koptische man – schrijf ik, terwijl de rillingen al over mijn rug lopen een meisje van 12 islamitisch te moeten noemen.

Waarom zou een groep mensen begrijpelijke wraakgevoelens – wij zijn immers nog steeds emotionele primaten- en woede willen koelen op leden van een concurrerende religie? Het mag, gezien de plaats van de moord, namelijk geen toeval genoemd worden dat alle overledenen christenen waren. Waarom toch de christenen? Het antwoord is zo duidelijk als de paus katholiek is.

De verkrachter was een christen. Het slachtoffer een moslima. En aangezien religie, net als ras, een aansprekend middel blijkt te zijn op basis waarvan mensen onderscheid kunnen maken tussen ‘goede mensen’ en ‘slechte mensen’, ligt het voor de hand wraak te nemen op leden van hetzelfde ras of geloof. In dit geval: christenen.

Religie is niet alleen maar een aanstichter van simpel geweld waarin de winnende partij de beste god heeft. Dat is te simpel geredeneerd. Religie is een katalysator. Zonder religie in het spel zouden er slechts goede en slechte mensen zijn. Met religie zijn er ‘goede mensen van jouw soort’ en ‘slechte mensen van een ander soort’. Jouw mensen hebben jouw god aan hun kant. Die andere mensen een afgod. En te midden van al deze ‘rechtvaardigingen’ voor geweld, verandert de religie nooit van vorm, klaar om haar volgende slachtoffer te maken.

Religie verschaft etiketten met welke mensen op eenvoudige wijze in staat zijn om een onderscheid te maken tussen goed en slecht. Als een lid van jouw religie iets wordt aangedaan, ondanks het feit dat het niets met religie te maken heeft, dan is de andere religie de schuldige en maakt het derhalve niet uit wie je terug pakt. Kinderen krijgen dit al vroeg aangeleerd zodra ze naar de school van de religieuze overtuiging van hun ouders gestuurd worden. Je hoeft ze niet te leren dat de ander slecht is. Ze te leren dat zij goed zijn is voldoende.

Er is ook een ander opmerkelijk fenomeen waarneembaar in de pers en politiek: Zodra er een religie in brede zin gekoppeld kan worden aan een etnische groep, dan is er ofwel in de hoofden der intellectueel minderbedeelden direct sprake van religieus terreur (zie Wilders en zijn rabiate haat jegens alles dat Marokkaans en/of moslim is), of, andersom, sprake van racisme zodra de religie ter discussie gesteld wordt.

En dit geldt niet alleen voor tegenstanders van religie of etniciteit. Ook intern lijkt het een bijzonder doel te dienen. Moslims spreken elkaar zonder uitzondering aan met ‘broeder’ of ‘zuster’, een term die aan een niet-moslim niet besteed wordt. Tevens staat de islam erom bekend vele bekeerlingen te hebben die zich vereenzelvigen met de herkomst van de koran door een Arabische naam aan te nemen. Sterker nog; de koran is eigenlijk alleen de koran als zij in het Arabisch gelezen wordt.

Religie verschaft identiteit, zegt men wel eens. Dit is niet waar. Religie verschaft groepsidentiteit. En groepsidentiteit is voor veel mensen veel belangrijker (en gevaarlijker) dan identiteit. Groepsidentiteit geeft je een gevoel van thuishoren. Een groepsgevoel dat bevestigd wordt door je van je persoonlijkheid en soms zelfs je door je ouders gegeven naam te ontdoen.  Wat dat betreft valt er wat te zeggen voor het door diezelfde Wilders benoemde fascistisch element in menige religie.

Mocht u mij dus ooit nog horen beweren dat religie gevaarlijk is, beseft u dan dat ik niet bedoel dat simpele zielen als Arie Slob, Ed Anker of André Rouvoet in staat zouden zijn om alle atheïsten persoonlijk de nek om te draaien. Dan bedoel ik ook niet dat Bas van der Vlies of Kees van der Staaij de wil -en euvele moed- zouden hebben om een moslim te radbraken wegens het aanbidden van de verkeerde god.

Ik bedoel dan dat religie de lijder de indruk geeft dat de wereldbevolking onder te verdelen is in ‘wij’ en ‘zij’ op een manier die alle ander groepsverdelingen ondergeschikt maakt. Waarbij ‘wij’ de mensen zijn van het grote gelijk met de enige echt god aan onze zijde en ‘zij’ een homogene groep is die gezamenlijk schreeuwt van de pijn wanneer er één individu uit haar midden gerukt wordt.

Om je tegenstander te raken hoef je als gelovige alleen maar ‘iemand van zijn soort’ uit te zoeken. Jouw god zal daar geen traan om laten. Ze kwamen toch wel in de hel, de stakkers. Sterker nog: ze zouden blij moeten zijn dat ze nog de kans gekregen hebben zich te bekeren of hun zondige gedrag af te zweren.

Voor beiden is het weekend in enig opzicht heilig. Is het niet omdat de club, onder de galm van hatelijke liederen tegen de vijand of scheidsrechter (ongelovige hond!), speelt tegen de vijand, dan is het wel omdat god zo nodig op een specifieke dag toegezongen en bewonderd wil worden. Deze overdreven aanbidding vindt overigens zelden plaats in het normale kloffie op een normale plek.

Waar supporters getooid gaan in de clubkleuren, zo staan de voorgangers van het geloof in absurde kledij die versierd is met ‘betekenisvolle emblemen’ voor de schare gelovigen het platvloerse woord van god tot in eeuwigheid te herhalen – zonder nieuwe inzichten, overigens. Waar in het voetbal het eigen stadion de status van een kerk krijgt en in menig geval voorzien wordt van de kwalificatie ‘heilige grond’, zo krijgt de succesvolle kerk tegenwoordig de status van een stadion. Des te meer aanhangers, des te meer show en spektakel en des te groter de behuizing.

Veldslagen worden geleverd tussen supporters van de ene voetbalclub en de andere alsof de kruistochten nooit tot een einde gekomen zijn. Alles is toegestaan in het gevecht om de heilige graal. Doden vallen met enige regelmaat te betreuren, gewonden aanzienlijk vaker. Ieder die zich niet in deze incestueuze tegenstand mengt wordt voorzien van een negatief label. ‘Voetbal-atheïsten’ zijn die mensen die iedere Zondag hun partner vervloeken en tevergeefs de controle over hun t.v. proberen te herwinnen of aan tafel wachten tot het eten koud geworden is.

Kinderen worden zo jong mogelijk naar het lokale veldje gestuurd om ze maar zo vroeg mogelijk in aanraking te laten komen met dit ‘goddelijke spel’. Ouders meten hun succes af van de clubgebondenheid van hun kinderen, die op niet meer gebaseerd is dan het bij religieuzen welbekende ‘lokale toeval’: Wie in Amsterdam opgroeit, zal hoogstwaarschijnlijk een Ajax supporter worden en wie in Rotterdam het levenslicht ziet is gedoemd tot een bestaan als Feyenoorder. Net zoals een moslim doorgaans afkomstig is uit het midden-oosten en een christen uit het westen.

De proponenten van het spelletje worden getooid in de meest uitzonderlijke goddelijke namen. Spreekt men niet van ‘el Salvador’, dan kon men een aantal jaar geleden op de Duitse heilige velden wel ‘Das Phantom’ zien dartelen. Niet altijd vanwege verdienste, overigens. Een arbeidscontract van een voetbalclubje uit Amsterdam brengt je immers al in het bezit van de titel ‘Godenzoon’. Supporters tooien zich met de geuzennaam ‘joden’, van wie soms gezongen wordt dat zij blootgesteld zouden moeten worden aan een ongezonde hoeveelheid gas.

Sommige geloven zijn onverzoenbaar. Liggen zij op één kussen, dan slaapt daar de duivel tussen. Een clublabel is voldoende om in verkeerd gezelschap als minderwaardig mens beschouwd te worden en het is dan ook niet ongebruikelijk dat de religieuzen uit Rotterdam vergeleken worden met een in onze ogen ranzig insect – dat biologisch gezien overigens vele malen succesvoller is dan de beoogde voetbalclub.

De kakkerlakken, daarentegen, kunnen niet ophouden over een verondersteld aangeboren – en derhalve oneerlijk – geluk dat hun Amsterdamse tegenhangers lijkt te achtervolgen. Voetbal is, net als religie, niet alleen een regionaal gemotiveerde voorliefde voor een voetbalclub. Het kenmerkt de mens als ware het een kloppende horoscoop.

De belangrijkste ontwikkeling van de laatste jaren is echter dat net als bij religie, in het voetbal de beste stuurlui aan wal staan. Mislukte trainers die hun pensioen veilig stellen door het ontvangen van afkoopsommen, ontvangen daarnaast nog eens grof geld om voor de trouwe volgelingen de prestaties van individuele voetballers en hun clubs te analyseren.

Ronald Koeman geeft er alle blijk van geen begenadigd trainer te zijn, maar hij kan je exact vertellen met welke overtuiging en tactiek de spelers het veld op zouden moeten wandelen teneinde onsterfelijk te worden door bijzetting in de voetbalhemel waar San Marco aan de poort op je wacht. Zelfbenoemde specialisten in een door henzelf gecreëerde religie die oplossingen bieden voor problemen die ze zelf creëren. Meer dan dat is het niet en sommigen menen zelfs nog verstand te hebben van religie ook.

En dan hebben we de spelers zelf nog buiten beschouwing gelaten. De mannen die grof geld verdienen door negentig minuten lang achter een bal aan te rennen en kruisjes slaan of allah bedanken voor het feit dat ze het veld mogen betreden, gewisseld mogen worden of, oh glorie en halleluja, een doelpunt mogen scoren. Een doelpunt dat vervolgens in superlatieven besproken wordt door hun (voormalig) werkgevers.

Werkgevers die evenzo veelvuldig zijn als de hoeveelheid salarisverhogingen die een mens redelijkerwijs kan krijgen, overigens. Want voetballers wisselen net zo makkelijk van religie als van geluksondergoed om aan het einde van hun korte carrière toch weer te willen terugkeren naar de kerk waar het allemaal begon.

Je kunt namelijk wel ergens anders je geld verdienen, maar het echte clubgevoel zit van binnen en raak je nooit kwijt. Tenzij je niet zo’n beste speler blijkt. Dan hebben ze je niet meer nodig. Had ik trouwens al gezegd dat er ook geen homoseksuele voetballers zijn, dat mannen alleen met mannen spelen en vrouwen alleen met vrouwen en dat zelfs de scheidsrechters aan deze geslachtsgebonden rolverdeling moeten voldoen?

Ik heb een hekel aan die malle clubliefde en zelf-uitgeroepen specialisten met dikke portemonnee. Het heeft mij net iets te veel weg van die andere vorm van onderbuik redeneren waar ik zo’n gigantische hekel aan heb. Zou het komen doordat een uitgesproken atheïst een bepaalde vorm van onafhankelijkheid voorstaat die niet te verenigen is met de kuddegeest van de religieuze voetbalbeleving?

Alsof het nog niet genoeg is dat deze simpele ziel meent te spreken voor zijn clubje religieuze aanhangers, zo meent hij ook dat de herroeping van een oude koloniale wet in India die homoseks verbiedt aangevochten moet worden. Met dat doel stapt hij naar het hogere gerechtshof van India. Hij staat er overigens niet alleen voor. Ook astroloog Suresh Kumar Haushai steunt de queeste van zijn goeroe. Immers: “Als homoseks gelegaliseerd wordt, zullen er morgen mensen toestemming vragen voor seks met dieren”.

“Het wordt tijd dat geloof in god verboden wordt. Voor je het weet denkt iedereen dat ie mag geloven wat ie wil”.