Natuurlijk. Als atheïst ben ik niet de overtuiging toegedaan dat er ook maar iets meer is dan het leven waar ik nu van kan genieten of soms enorm door teleurgesteld word. Maar dat mag geenszins opgevat worden als een miserabel falen van het atheïsme. Het is immers dezelfde verklaringsdrang die ons allen parten speelt. Christen, moslim of ongelovige hond. Het is alleen de eerste twee groepen gelukt aan onze aangeboren eis tot zingeving tegemoet te komen. Of lijkt dat maar zo?

Bij de aanvaarding van de bijzondere leerstoel ‘Christelijke filosofie’ aan de Universiteit Maastricht probeerde dr. Maarten J. Verkerk nog eens ‘subtiel’ te wijzen op de voordelen van het christelijke geloof als het gaat om het leveren van een acceptabele reden om te berusten in onze onvermijdelijke ondergang.

[...] als het gaat om medische ingrepen in de laatste levensfase dan blijkt iemands visie op het leven een grote rol te spelen. En dan komen ‘diepste overtuigingen’ en ‘laatste zekerheden’ om de hoek kijken. Dit alles wijst er op dat we te maken hebben met religieuze vragen.

Alsof de vraag “Waarom ben ik hier?” of “Wat is het nut van het leven?” louter naar genoegen beantwoord kan worden door het vertellen van religieuze verhalen die geen vleugje ondersteunend bewijs kennen. Is een antwoord in de zin van “als u goed geleeft heeft, gaat u naar de hemel” of “god heeft een bijzonder plan voor ieder mens” nu daadwerkelijk zinnig of zingevend? Is het rustgevende karakter van dergelijke pseudo-verklaringen nu echt de enige manier waarop een versleten mens tevreden kan sterven?

Misschien verwacht u nu van mij een hartgrondig “Natuurlijk niet, stelletje kneuzen!” Maar de eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat het hoogstwaarschijnlijk wel zo is dat mensen dit soort wijzen van redeneren over het algemeen eerder accepteren als bron van zingeving dan de atheïstische – en zelfs wetenschappelijke – variant.

Wanneer men vraagt wat mijn denkkader van zingeving is, zal ik onophoudelijk vertellen van de onwaarschijnlijkheid dat een individu als ik – en derhalve wij allemaal – tot bestaan gekomen zou zijn. Dat er in mijn plaats honderdduizenden, zo niet miljoenen, anderen hadden kunnen leven. Stuk voor stuk intelligenter dan ik. Stuk voor stuk getalenteerder dan ik. In mijn plaats zouden honderden Einsteins het levenslicht gezien kunnen hebben, of tientallen Beethovens. Als er ergens in de geschiedenis een voorouder een andere partner had uitgezocht of vanwege minder beïnvloedbare en zelfs toevallige redenen tot ander kroost was gekomen.

En niet zomaar een aantal voorouders, maar welke voorouder dan ook in de gehele afstamming van mijn persoon tot het eerste levende organisme! In deze welhaast onwaarschijnlijke opeenvolging van door onpersoonlijke, natuurlijke processen geleide mitose en meiose bleek ik het voorlopige resultaat te zijn. Een ander opmerkelijke vaststelling volgt onvermijdelijk: Ik had nooit op een ander moment in onze geschiedenis geboren kunnen worden. Mijn DNA bestaat immers bij gratie van het DNA van mijn beide ouders en hun specifieke lijn van voorouders.

Alleen in het levensverhaal van mijn beide ouders zijn er al genoeg momenten te herkennen die voor mijn bestaan doorslaggevend geweest zijn. En ondanks – en niet dankzij! – al deze levensbepalende keuzes en voorvallen besta ik. De keus is nu aan mij of ik deze symfonie wil laten doorklinken in de toekomst. Een vraag waarop ik – ondanks mijn leeftijd – overigens nog geen zinnig antwoord heb kunnen bedenken.

Maar niet alleen een mensenleven is doorspekt van deze fundamentele ongrijpbaarheid van ‘het bestaan’. Hetzelfde geldt voor ons land. Onze aarde. Onze hoek van het universum. En wie weet blijkt de onwaarschijnlijkheid van ons universum zelf ook bij te dragen tot een nog fundamenteler begrip van de ongrijpbaarheid van ‘het bestaan’.

Dit is voor mij een dijk van een zingeving waar geen enkel verhaal uit de bronstijd aan kan tippen. Meer zou een mens zich niet kunnen wensen. Maar tegelijkertijd mist deze feitelijke versie ‘het persoonlijke’. In mijn lezing ben ik oneindig unieker dan welke christen zichzelf dan ook beschouwt. Zoveel is evident. Maar ik ben niet ‘speciaal’. En dat is voor velen een pijnlijke constatering. Een onvermijdelijke conclusie die door gelovigen wordt afgedaan met de dooddoener dat een atheïst louter het resultaat van onpersoonlijk toeval zou zijn.

En het is dit onpersoonlijke ‘toeval’ dat de doodssteek is voor een brede acceptatie van ‘mijn’ zingeving. Als ik sterf zal ik verdrietig zijn – mocht ik het zien aankomen en kunnen overdenken. Maar louter omdat het leven te leuk was en ik besef dat dierbaren zullen lijden. Ik zal niet rouwig zijn dat er een einde aan het leven komt. Dat ik geleefd heb was immers het grootste geschenk dat ik had kunnen krijgen. Zonder leven was ik niet. Zonder het geschenk zou ik geen geschenk gehad hebben.

Een atheïst erkent dat het geen gebrek is dat je niets of niemand voor dat geschenk hoeft te bedanken. Een gelovige kan het geschenk niet waarderen zonder dank gezegd te hebben.

Maar ondanks deze atheïstische lofzang op de feiten rijst de vraag of zingeving überhaupt noodzakelijk is. Is het nodig om te voldoen aan een aangeboren eis tot verklaring van het bestaan? Ik zou opteren voor een welgemeende “neen”. Het feit dat ons bestaan zo onvoorstelbaar uniek is, is geen reden om er blijer van te worden. Het feit dat ik begrijp dat ik onwaarschijnlijk ben, maakt mijn sterven niet dragelijker, ondanks dat ik tevreden kan zijn met mijn begrip ervan.

Toch is het onder geen enkel beding acceptabel om zingeving te claimen als religieus streven. Integendeel zelfs. Atheïsten hebben, net zo min als christenen en moslims het ultieme antwoord. Een antwoord op een vraag die overigens fundamenteel onjuist lijkt te zijn. Wat is immers de zin als er geen ‘gever’ is?

Maar wij hebben tenminste de feiten. En daar kun je tijdens je leven best een beetje blijer van worden. Ook als je niet na je dood over je gelijk kunt pochen.

De inzendingstermijn is verstreken. We hadden een winnende tirade kunnen insturen. Of een lege pagina.

De Stentor (Regio Zwolle) organiseerde een wedstrijdje brieven schrijven aan god. 29 inzendingen kwamen er binnen.

Ene Johan uit het plaatsje Oene (what’s in a name?) stuurde wel een heel bijzonder geschrift in: inzending 17 van 29. Johan verkeert in de wel heel gelukkige omstandigheden dat hij een levendige correspondentie onderhoudt met zijn schepper. Hij krijgt brieven terug. Hij plaatste, de spelregels negerend, een “brief van god”. Toe maar!

Ik citeer de oproep even:

DOE MEE: Brief aan God

donderdag 04 september 2008 | 09:30 | Laatst bijgewerkt op: vrijdag 19 september 2008 | 09:05

Wie is uw God? En wat zou u over die God willen vertellen? De Stentor nodigt u uit uw gedachten op papier te zetten, in een schrijfwedstrijd rond het zingevingsevenement Roots, Reli & Rage dat van 26 tot en met 28 september in Zwolle en Kampen wordt gehouden. Religieuze achtergrond, of het ontbreken daarvan, doen in deze wedstrijd niet ter zake.

Of u nu een ‘klassiek’ christelijk godsbeeld hanteert of agnost bent, gelooft in een natuurgod of in Allah, of God beleeft als een kosmische energie of simpelweg ‘iets’: alle visies en gedachten zijn welkom. Het gaat niet over de leerstellige God, maar over de God die je ’s nachts in je dromen bezoekt. De spelregels zijn eenvoudig. Schrijf uw gedachten op in maximaal vierhonderd woorden. Inzenden kan tot en met dinsdag 23 september. De inzendingen worden beoordeeld door lezersredacteur Nees Westerhout en redacteur levensbeschouwing Jos Oude Holtkamp. De mooiste inzendingen worden gepubliceerd in onze krant. Alle brieven zijn op deze website te lezen. Roots, Reli & Rage wordt dit jaar voor de tweede keer gehouden. De nadruk ligt bij de tientallen activiteiten van het evenement dit jaar op het tweede element in de naam: religie.

U kunt dus niet meer inzenden. Dat spijt me. Na u nog even te hebben gewezen op de ontroerende inzending 3 van 29 (die van Esther, hoe oud zou ze zijn?), en de laatste inzending (die ik hier als illustratie opneem, all credit to Ellen), beloof ik u voortaan beter op te letten. Maar deze tip kan ik u nog snel meegeven: ga dit weekend naar Zwolle en/of Kampen, en mis het Reli-gebeuren niet. En schrijft u vast in uw agenda het programma voor 2009: “Rage”? U kunt dan zingeving opdoen — waaraan het u als atheïst natuurlijk volkomen ontbreekt.